షడ్దర్శనాలు, వేదాంత సంప్రదాయాల పోలిక

ముఖ్య వాస్తవాలు

దర్శనం (darshana): సాధారణ అర్థం "చూడటం"; తత్వశాస్త్రంలో జగత్తు, జీవుడు, బంధం, మోక్షం గురించి తెలుసుకునే ఒక దృక్పథం.
ఆస్తిక (astika) అంటే "దేవుణ్ని నమ్మేది" కాదు; వేద ప్రామాణ్యాన్ని అంగీకరించేది అని అర్థం: షడ్దర్శనాలు. నాస్తిక (nastika; వేదాన్ని తిరస్కరించేవి): చార్వాకులు/లోకాయతం (భౌతికవాదం, బృహస్పతికి ఆపాదిస్తారు), బౌద్ధం, జైనం (ఆజీవికులు కూడా).
షడ్దర్శనాలు, స్థాపకులు, గ్రంథాలు:

దర్శనం	స్థాపకుడు	మూల గ్రంథం	ప్రధాన భావన
న్యాయ	గౌతముడు (అక్షపాదుడు)	న్యాయసూత్రాలు	తర్కం; జ్ఞానానికి సరైన సాధనాలు
వైశేషిక	కణాదుడు (ఉలూకుడు)	వైశేషిక సూత్రాలు	పరమాణువులు; పదార్థాలు
సాంఖ్య	కపిలుడు	ఈశ్వరకృష్ణుని సాంఖ్యకారిక (లభిస్తున్న వాటిలో అతి ప్రాచీనం); సాంఖ్య సూత్రాలు తర్వాతి కాలానివి	పురుషుడు, ప్రకృతి; 25 తత్త్వాలు
యోగ	పతంజలి	యోగసూత్రాలు	అష్టాంగ యోగం; మనస్సును నిశ్చలం చేయడం
పూర్వమీమాంస	జైమిని	మీమాంస సూత్రాలు	వైదిక కర్మలు, ధర్మం (కర్మకాండ)
ఉత్తరమీమాంస (వేదాంతం)	బాదరాయణుడు (వ్యాసుడు)	బ్రహ్మసూత్రాలు	బ్రహ్మం (జ్ఞానకాండ, ఉపనిషత్తులు)

జంటలు: న్యాయ–వైశేషిక (కాలక్రమంలో ఒకే సంప్రదాయంగా ఎదిగాయి), సాంఖ్య–యోగ, మీమాంస–వేదాంతం.
ప్రధాన దృష్టి: న్యాయ తర్కం; వైశేషిక పదార్థ స్వభావం; సాంఖ్య ప్రకృతి, పురుషుడు; యోగ సాధన; పూర్వమీమాంస వైదిక కర్మలు; ఉత్తరమీమాంస బ్రహ్మజ్ఞానం.
సంప్రదాయ సాంఖ్యం నిరీశ్వర సాంఖ్యం (సృష్టికర్త అయిన ఈశ్వరుడు లేడు); అయినా వేదాన్ని అంగీకరిస్తుంది కాబట్టి ఆస్తిక దర్శనమే.
విముక్తికి పేర్లు: న్యాయ అపవర్గం; సాంఖ్య, యోగ కైవల్యం; విశిష్టాద్వైతం విష్ణు సాయుజ్యం. మోక్షానికి నాలుగు మార్గాలు: భక్తియోగం, కర్మయోగం, రాజయోగం, జ్ఞానయోగం.
ప్రస్థానత్రయం (Prasthanatraya; వేదాంతానికి మూడు ఆధారాలు): ఉపనిషత్తులు, బ్రహ్మసూత్రాలు, భగవద్గీత. ప్రతి వేదాంత ఆచార్యుడూ ఈ మూడింటిపై భాష్యం రాశారు.
బ్రహ్మసూత్రాలను వేదాంత సూత్రాలు, శారీరక సూత్రాలు అని కూడా అంటారు; 4 అధ్యాయాలు (శంకరుల పాఠంలో సుమారు 555 సూత్రాలు).
వేదాంత సంప్రదాయాలు:

సంప్రదాయం	ఆచార్యుడు	బ్రహ్మసూత్ర భాష్యం	జీవుడు, బ్రహ్మం
అద్వైతం (non-dualism)	ఆది శంకరాచార్యులు	శారీరక (బ్రహ్మసూత్ర) భాష్యం	ఒక్కటే; జగత్తు మాయ
విశిష్టాద్వైతం (qualified non-dualism)	రామానుజాచార్యులు	శ్రీభాష్యం	జీవులు, జడ పదార్థం శరీరంగా గల ఒకే బ్రహ్మం
ద్వైతం (dualism)	మధ్వాచార్యులు	బ్రహ్మసూత్ర భాష్యం, అనుభాష్యం	శాశ్వతంగా భిన్నం
ద్వైతాద్వైతం (difference-cum-non-difference)	నింబార్కాచార్యులు	వేదాంత పారిజాత సౌరభం	భిన్నం, అభిన్నం కూడా
శుద్ధాద్వైతం (pure non-dualism)	వల్లభాచార్యులు	అనుభాష్యం	జగత్తు సత్యం, శ్రీకృష్ణుని రూపం; మాయ లేదు
అచింత్య భేదాభేదం	చైతన్య మహాప్రభు	(గోవింద భాష్యం, బలదేవ విద్యాభూషణుడు రచన)	ఊహకు అందని విధంగా ఒక్కటీ, భిన్నమూ

శంకరులు: గురువు గోవింద భగవత్పాదులు; వారి గురువు గౌడపాదులు (మాండూక్య కారిక). జన్మస్థలం కాలడి (కేరళ). చతురామ్నాయ పీఠాల (నాలుగు మఠాలు) స్థాపకులు.
శంకరుల రచనలు: బ్రహ్మసూత్ర భాష్యం, గీతా భాష్యం, ఉపనిషత్ భాష్యాలు; వివేకచూడామణి, ఉపదేశ సాహస్రి, ప్రశ్నోత్తర (రత్న) మాలిక, భజగోవిందం, సౌందర్యలహరి, శివానందలహరి, ఇంకా అనేక స్తోత్రాలు.
నలుగురు శిష్యులు: పద్మపాదుడు, సురేశ్వరాచార్యుడు (పూర్వనామం మండన మిశ్రుడు, ఉభయభారతి భర్త), హస్తామలకుడు, తోటకాచార్యుడు.
భామతి (శంకరుల బ్రహ్మసూత్ర భాష్యంపై వ్యాఖ్యానం): రచయిత వాచస్పతి మిశ్రుడు; తన భార్య పేరు పెట్టారు.
రామానుజులు: జన్మస్థలం శ్రీపెరుంబుదూర్; తొలి గురువు యాదవ ప్రకాశుడు (అద్వైతి); యామునాచార్యుల (ఆళవందార్) పరంపరలో పెరియ నంబి దీక్ష ఇచ్చారు. శ్రీవైష్ణవ సంప్రదాయ ప్రచారకులు; పాంచరాత్ర ఆగమాన్ని (Pancharatra Agama) ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు. భగవంతుడు 5 రూపాల్లో: పర, వ్యూహ, విభవ, అంతర్యామి, అర్చ.
రామానుజుల రచనలు: శ్రీభాష్యం, వేదార్థసంగ్రహం, వేదాంత సారం, వేదాంత దీపం, గీతా భాష్యం, గద్యత్రయం (శరణాగతి, శ్రీరంగ, వైకుంఠ గద్యాలు).
మధ్వులు: ఆనందతీర్థులు, పూర్ణప్రజ్ఞులు అనే పేర్లూ ఉన్నాయి; జన్మస్థలం ఉడుపి సమీపంలోని పాజక; గురువు అచ్యుతప్రేక్ష. రచనలు: బ్రహ్మసూత్ర భాష్యం, అనుభాష్యం, అనువ్యాఖ్యానం, గీతా భాష్యం, గీతా తాత్పర్య నిర్ణయం, మహాభారత తాత్పర్య నిర్ణయం. ఉడుపి శ్రీకృష్ణ ఆలయాన్ని, దాని ఎనిమిది మఠాలను స్థాపించారు. జీవులు మూడు వర్గాలు.
రాఘవేంద్ర స్వామి (రాఘవేంద్ర తీర్థులు) మధ్వుల ద్వైత సంప్రదాయానికి చెందినవారు; ఆయన బృందావనం మంత్రాలయంలో ఉంది.

వివరణ

ప్రమాణాలు (pramanas; జ్ఞానానికి సరైన సాధనాలు).

దర్శనం	సంఖ్య	ఏవి
చార్వాకులు	1	ప్రత్యక్షం మాత్రమే
వైశేషికులు, బౌద్ధులు	2	ప్రత్యక్షం, అనుమానం
సాంఖ్య, యోగ	3	+ శబ్దం (verbal testimony)
న్యాయ	4	+ ఉపమానం (comparison)
ప్రాభాకర మీమాంస	5	+ అర్థాపత్తి (postulation)
భాట్ట మీమాంస, అద్వైతం	6	+ అనుపలబ్ధి (non-apprehension)

ప్రతి దర్శనం కొన్ని వాక్యాల్లో.

న్యాయ: జ్ఞానాన్ని నమ్మకంతో కాక ప్రమాణంతో పరీక్షించాలి; జగత్తుకు కర్త ఈశ్వరుడు. ప్రామాణిక వ్యాఖ్యానం: వాత్స్యాయనుని న్యాయ భాష్యం. నవ్య న్యాయం (Navya-Nyaya, కొత్త తర్కం): మిథిలకు చెందిన గంగేశుడు, తత్త్వచింతామణి.
- 16 పదార్థాలు (విచారణ అంశాలు), ప్రమాణం (మొదటిది, అతి ముఖ్యమైనది: సరైన జ్ఞానాన్ని పొందే సాధనం) నుంచి నిగ్రహస్థానం (ఓటమి స్థానం) వరకు: ప్రమాణం, ప్రమేయం, సంశయం, ప్రయోజనం, దృష్టాంతం, సిద్ధాంతం, అవయవం, తర్కం, నిర్ణయం, వాదం, జల్పం, వితండం, హేత్వాభాసం, ఛలం, జాతి, నిగ్రహస్థానం.
- నాలుగు ప్రమాణాలు: ప్రత్యక్షం (perception), అనుమానం (inference: దూరంగా కొండపై పొగ చూసి అక్కడ నిప్పు ఉందని గ్రహించడం), ఉపమానం (comparison), శబ్దం (verbal testimony).
- దుఃఖానికి కారణమైన అజ్ఞానాన్ని సరైన జ్ఞానం తొలగించినప్పుడు జీవుడు దుఃఖం నుంచి విముక్తుడవుతాడు: అపవర్గం (మోక్షం).
వైశేషిక: జగత్తు శాశ్వతమైన, అతి సూక్ష్మమైన పరమాణువులతో ఏర్పడింది; కాబట్టి ఇది భారతదేశపు ప్రాచీన అణువాద సిద్ధాంతం. ఆరు పదార్థాలు: ద్రవ్యం, గుణం, కర్మ, సామాన్యం, విశేషం, సమవాయం; అభావం తర్వాత ఏడవదిగా చేరింది. కాలం, దిక్కు, ఆత్మ, మనస్సులను కూడా పరిశీలిస్తుంది. విశేషం నుంచి ఈ పేరు వచ్చింది: ప్రతి వస్తువుకూ దాన్ని వేరు చేసే సొంత లక్షణం ఉంటుంది.
సాంఖ్య: రెండు శాశ్వత తత్త్వాలు: చైతన్యం గల పురుషుడు (అనేకులు), జడమైన ప్రకృతి; ప్రకృతికి మూడు గుణాలు, సత్త్వం, రజస్సు, తమస్సు; వాటి సమతుల్యం మారినప్పుడు సృష్టి మొదలవుతుంది. కార్యం కారణంలో ముందే ఉంటుంది (సత్కార్యవాదం; న్యాయ–వైశేషికాలది దీనికి వ్యతిరేకమైన అసత్కార్యవాదం). సంప్రదాయ సాంఖ్యంలో ఈశ్వరుడు లేడు (నిరీశ్వర సాంఖ్యం).
- 25 తత్త్వాలు: మూల ప్రకృతి → మహత్ (బుద్ధి) → అహంకారం → మనస్సు, 5 జ్ఞానేంద్రియాలు, 5 కర్మేంద్రియాలు, 5 తన్మాత్రలు, 5 మహాభూతాలు (మొత్తం 24), వీటికి పురుషుడు కలిపి = 25.
- శరీరాన్ని, మనస్సును తానే అనుకోవడమే బంధం; "నేను శరీరం, మనస్సు కాదు, పురుషుడిని" అనే వివేక జ్ఞానం విముక్తి ఇస్తుంది: కైవల్యం.
- భాగవత పురాణంలో కపిలుడు విష్ణువు అవతారం (కర్దముడు, దేవహూతిల కుమారుడు); 3వ స్కంధంలో తల్లికి సాంఖ్యం, భక్తి బోధిస్తాడు (కపిల గీత).
యోగ: సాంఖ్యం సిద్ధాంతం ఇస్తే, యోగం సాధన మార్గం ఇస్తుంది. సాంఖ్య తత్త్వాలను అంగీకరించి ఈశ్వరుని చేరుస్తుంది: క్లేశాలు, కర్మ, కర్మఫలాలు అంటని ప్రత్యేక పురుషుడు (పురుషవిశేషుడు). ఈశ్వర ప్రణిధానం (ఈశ్వరునికి శరణాగతి) ఒక ముఖ్య సాధనం. యోగసూత్రాలు: 4 పాదాలు (సమాధి, సాధన, విభూతి, కైవల్య). నిర్వచనం: చిత్తవృత్తి నిరోధం (మనస్సులో కలిగే వృత్తులను నిలిపివేయడం). లక్ష్యం: కైవల్యం. ప్రామాణిక వ్యాఖ్యానం: వ్యాసుని యోగ భాష్యం.
- అష్టాంగం (క్రమంలో): యమం (నైతిక నియమాలు), నియమం (వ్యక్తిగత క్రమశిక్షణ), ఆసనం (స్థిరమైన భంగిమ), ప్రాణాయామం (శ్వాస నియంత్రణ), ప్రత్యాహారం (ఇంద్రియాలను విషయాల నుంచి మళ్లించడం), ధారణ (ఏకాగ్రత), ధ్యానం (నిరంతర ధ్యానం), సమాధి (అత్యున్నత లీనస్థితి).
పూర్వమీమాంస (కర్మమీమాంస అని కూడా): వేదాల కర్మకాండను (యజ్ఞాలు, విధులు) వివరిస్తుంది. వేదం నిత్యం, ఏ మనిషీ రచించనిది (అపౌరుషేయం); కాబట్టి ధర్మానికి అదే అంతిమ ప్రమాణం. కర్మ ఫలితం తర్వాత కంటికి కనిపించని శక్తి (అపూర్వం) ద్వారా వస్తుంది. సృష్టికర్తను నిరూపించే ప్రయత్నం చేయదు. అతి పెద్ద సూత్ర గ్రంథం (12 అధ్యాయాలు). వ్యాఖ్యాతలు: శబరుడు; తర్వాత కుమారిల భట్టు (భాట్ట సంప్రదాయం), ప్రభాకరుడు (ప్రాభాకర సంప్రదాయం).
- నాలుగు రకాల కర్మలు: నిత్య (రోజూ చేయాల్సినవి, తప్పనిసరి), నైమిత్తిక (ప్రత్యేక సందర్భాల్లో), కామ్య (కోరిన ఫలం కోసం), నిషిద్ధ (చేయకూడనివి).
వేదాంతం (ఉత్తరమీమాంస): పదానికి అర్థం వేదాల అంతం, లేదా వేదాల పరమార్థం; ఉపనిషత్తుల బ్రహ్మవిద్యను బాదరాయణుని (సంప్రదాయం ప్రకారం వేదవ్యాసుడు) బ్రహ్మసూత్రాల ద్వారా బోధిస్తుంది.

ప్రతి దర్శనంలో మోక్షం.

దర్శనం	మోక్షం అంటే
న్యాయ	అపవర్గం: సరైన జ్ఞానంతో దుఃఖం నుంచి విముక్తి
సాంఖ్య	కైవల్యం: పురుషుడు ప్రకృతి నుంచి భిన్నమని తెలుసుకోవడం
యోగ	ఈశ్వర ప్రణిధానంతో నిర్వికల్ప సమాధి ద్వారా కైవల్యం
పూర్వమీమాంస	నిత్య కర్మలు చేయడం, నిషిద్ధ కర్మలు మానడం
అద్వైతం	బ్రహ్మం, ఆత్మ ఒక్కటే అనే అనుభవం (బ్రహ్మాద్వైతానుభూతి)
విశిష్టాద్వైతం	విష్ణు సాయుజ్యం; భగవంతునిలో కలిసినా వేరుగా ఉండి ఆయనను అనుభవించే భగవత్ సాయుజ్యాన్ని రామానుజులు కేవల మోక్షం కంటే గొప్పదిగా భావించారు
ద్వైతం	భక్తి, జ్ఞానాలతో; మోక్షంలోనూ జీవుడు, పరమాత్మ వేరుగానే ఉంటారు

అద్వైతం, విశిష్టాద్వైతం, ద్వైతం పోలిక.

ప్రశ్న	అద్వైతం (శంకరులు)	విశిష్టాద్వైతం (రామానుజులు)	ద్వైతం (మధ్వులు)
బ్రహ్మం	నిర్గుణం, గుణాలు లేనిది	సగుణం: సకల కల్యాణ గుణాలు గల నారాయణుడు	విష్ణువు, సంపూర్ణ స్వతంత్రుడు (స్వతంత్ర)
జీవుడు	బ్రహ్మమే	సత్యం, బ్రహ్మం శరీరంలో భాగం	సత్యం, శాశ్వతంగా భిన్నం, పరాధీనం
జగత్తు	కనిపించేది మాత్రమే (మాయ, మిథ్య)	సత్యం, బ్రహ్మం శరీరం	సత్యం, భగవంతుని నుంచి భిన్నం
మార్గం	జ్ఞానం	భక్తి, శరణాగతి (ప్రపత్తి)	జ్ఞానంతో కూడిన భక్తి; భగవంతుని అనుగ్రహం
మోక్షం	జీవుడు లీనమై తానే బ్రహ్మమని తెలుసుకుంటాడు	జీవుడు వ్యక్తిత్వం నిలుపుకొని వైకుంఠంలో భగవంతుని సేవిస్తాడు	జీవుడు తన స్థాయి మేరకు ఆనందం అనుభవిస్తాడు

అద్వైతం ఒక్క వాక్యంలో: బ్రహ్మ సత్యం జగన్మిథ్యా జీవో బ్రహ్మైవ నాపరః (బ్రహ్మం సత్యం, జగత్తు మిథ్య, జీవుడు బ్రహ్మమే, వేరు కాదు). దోషానికి కారణం అధ్యాసం (superimposition); తాడు పాములా కనిపించినట్లు, జగత్తు బ్రహ్మం యొక్క పైకి కనిపించే మార్పు (వివర్తం).
విశిష్టాద్వైతం: మూడు తత్త్వాలు (తత్త్వత్రయం): చిత్ (జీవులు), అచిత్ (జడం), ఈశ్వరుడు. జీవులు, జడం భగవంతుని శరీరం (శరీర–శరీరి); కాబట్టి బ్రహ్మం ఒక్కటే, కానీ వాటితో "విశిష్టం".
ద్వైతం: పంచభేదాలు: ఈశ్వర–జీవ, ఈశ్వర–జడ, జీవ–జీవ, జీవ–జడ, జడ–జడ భేదాలు. హరి సర్వోత్తమ, వాయు జీవోత్తమ (విష్ణువు సర్వోన్నతుడు, జీవుల్లో వాయువు ఉత్తముడు; హనుమంతుడు, భీముడు తర్వాత మధ్వులు వాయువు మూడో అవతారమని విశ్వాసం). జీవుల మూడు వర్గాలు: ముక్తి యోగ్యులు (మోక్షానికి అర్హులు), నిత్య సంసారులు (ఎప్పటికీ పునర్జన్మలో), తమో యోగ్యులు (అంధకారానికి గమ్యం).
ద్వైతాద్వైతం (నింబార్కులు): అలలు సముద్రంతో ఉన్నట్లు, జీవులు, జగత్తు బ్రహ్మం నుంచి భిన్నమూ, అభిన్నమూ; రాధా–కృష్ణుల ఆరాధన; చిన్న గ్రంథం దశశ్లోకి.

శంకరుల నాలుగు మఠాలు (చతురామ్నాయ పీఠాలు).

దిక్కు	మఠం	వేదం	మహావాక్యం; తొలి పీఠాధిపతి
దక్షిణం	శృంగేరి (శారదా పీఠం), కర్ణాటక	యజుర్వేదం	అహం బ్రహ్మాస్మి; సురేశ్వరాచార్యుడు
పశ్చిమం	ద్వారక (కాళికా/శారదా పీఠం), గుజరాత్	సామవేదం	తత్ త్వమ్ అసి; హస్తామలకుడు
తూర్పు	పూరీ (గోవర్ధన పీఠం), ఒడిశా	ఋగ్వేదం	ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ; పద్మపాదుడు
ఉత్తరం	జ్యోతిర్మఠం (బదరీనాథ్), ఉత్తరాఖండ్	అథర్వవేదం	అయమాత్మా బ్రహ్మ; తోటకాచార్యుడు

కంచి కామకోటి పీఠం కూడా తన సొంత సంప్రదాయం ప్రకారం శంకరుల నుంచే వచ్చినట్లు చెబుతుంది. శంకరుల సన్యాసులు దశనామీ సంప్రదాయానికి (పది పేర్లు) చెందుతారు: గిరి, పురి, భారతి, సరస్వతి, తీర్థ, అరణ్య మొదలైనవి.

నాలుగు వైష్ణవ సంప్రదాయాలు (సంప్రదాయం ప్రకారం): శ్రీ (రామానుజులు, లక్ష్మీదేవి నుంచి), బ్రహ్మ (మధ్వులు), రుద్ర (విష్ణుస్వామి, తర్వాత వల్లభులు), కుమార/సనక (నింబార్కులు).

ఆంధ్రప్రదేశ్ కోణం

మంత్రాలయం (కర్నూలు జిల్లా, తుంగభద్ర తీరం): రాఘవేంద్ర స్వామి బృందావనం (ద్వైతం); మఠం పేరు శ్రీ రాఘవేంద్ర స్వామి మఠం.
అహోబిలం (నంద్యాల జిల్లా): అహోబిల మఠం పీఠం; ఇది వడకలై శ్రీవైష్ణవ మఠం (స్థాపకులు ఆది వణ్ శఠకోప జీయర్); తొమ్మిది నరసింహస్వామి క్షేత్రాల బాధ్యత దీనిదే.
తిరుమల: తిరుమలలో ఆరాధనను వ్యవస్థీకరించిందీ, ఆలయ కైంకర్యాలను ఇప్పటికీ పర్యవేక్షించే పెద్ద జీయర్, చిన్న జీయర్ మఠాలను స్థాపించిందీ రామానుజులే అని శ్రీవైష్ణవ సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఆలయం మాత్రం వైఖానస ఆగమాన్ని అనుసరిస్తుంది.
చాత్తాద శ్రీవైష్ణవులు రామానుజుల తత్వాన్ని అనుసరిస్తారు (2023లో అడిగారు).
పుష్పగిరి పీఠం (వైఎస్ఆర్ కడప జిల్లా) ఆంధ్రలోని ఒక అద్వైత మఠం; శంకరులు శివానందలహరిని శ్రీశైలంలో రచించారని సంప్రదాయం.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "మధ్వులు ద్వైతాద్వైతం బోధించారు" (కోర్సు పుస్తకం అధ్యాయ శీర్షిక, సిలబస్ ఇలాగే చెబుతాయి). ✓ మధ్వులు బోధించింది ద్వైతం; ద్వైతాద్వైతం నింబార్కులది.
✗ "శంకరుల గురువు గౌడపాదులు." ✓ గోవింద భగవత్పాదులు; గౌడపాదులు ఆయన గురువుకు గురువు.
✗ "శ్రీభాష్యం శంకరుల వ్యాఖ్యానం." ✓ అది రామానుజులది; శంకరులది శారీరక భాష్యం.
✗ "భామతిని పద్మపాదుడు రాశారు." ✓ వాచస్పతి మిశ్రుడు రాశారు.
✗ "ఉభయభారతి కుమారిల భట్టు భార్య." ✓ ఆమె మండన మిశ్రుని భార్య.
✗ "మీమాంస సూత్రాలను కపిలుడు రాశారు." ✓ రాసింది జైమిని; కపిలుడు సాంఖ్య స్థాపకుడు; గౌతముడు న్యాయ, కణాదుడు వైశేషిక స్థాపకులు.
✗ "బ్రహ్మసూత్రాలు పతంజలివి." ✓ బాదరాయణునివి; పతంజలి యోగసూత్రాలు రాశారు.
✗ "శృంగేరికి ఋగ్వేదంతో సంబంధం." ✓ శృంగేరి: యజుర్వేదం; పూరీ: ఋగ్వేదం; ద్వారక: సామవేదం; జ్యోతిర్మఠం: అథర్వవేదం.
✗ "ద్వారకకు పద్మపాదుడు, పూరీకి హస్తామలకుడు అధిపతులు" (కోర్సు పుస్తకం పట్టిక). ✓ పూరీ: పద్మపాదుడు; ద్వారక: హస్తామలకుడు.
✗ "మహాభారత తాత్పర్య నిర్ణయం రామానుజులది." ✓ మధ్వులది.
✗ "ప్రత్యభిజ్ఞ ఒక వైష్ణవ సంప్రదాయం." ✓ అది కాశ్మీర శైవం.
✗ "ఆస్తిక అంటే దేవుణ్ని నమ్మేది, కాబట్టి సాంఖ్యం నాస్తికం." ✓ ఆస్తిక = వేదాన్ని అంగీకరించేది; నిరీశ్వర సాంఖ్యం ఆస్తికమే.
✗ "సాంఖ్యంలో 24 తత్త్వాలు, యోగం ఈశ్వరుని 25వదిగా చేర్చింది" (కోర్సు పుస్తకం సారాంశం). ✓ సాంఖ్యం లెక్క 25 (ప్రకృతివి 24 + పురుషుడు); యోగం చేర్చిన ఈశ్వరుడు అదనపు, 26వ తత్త్వం.
✗ "అర్థాపత్తి న్యాయ ప్రమాణాల్లో ఒకటి." ✓ న్యాయలో నాలుగే: ప్రత్యక్షం, అనుమానం, ఉపమానం, శబ్దం; అర్థాపత్తి మీమాంస, అద్వైతాలది.
✗ "న్యాయ విముక్తిని కైవల్యం అంటుంది." ✓ న్యాయ: అపవర్గం; కైవల్యం సాంఖ్య–యోగాల పదం.
✗ "అహం బ్రహ్మాస్మి ముండకోపనిషత్తు నుంచి వచ్చింది." ✓ బృహదారణ్యకం; సత్యమేవ జయతే ముండకం నుంచి.

త్వరిత పునశ్చరణ

న్యాయ–గౌతముడు, వైశేషిక–కణాదుడు, సాంఖ్య–కపిలుడు, యోగ–పతంజలి, మీమాంస–జైమిని, వేదాంతం–బాదరాయణుడు.
నాస్తిక: చార్వాకులు (ప్రత్యక్షం మాత్రమే), బౌద్ధం, జైనం; ఆస్తిక = వేదాన్ని అంగీకరించేది, కాబట్టి నిరీశ్వర సాంఖ్యం ఆస్తికం.
న్యాయ: 16 పదార్థాలు (మొదటిది ప్రమాణం), 4 ప్రమాణాలు, అపవర్గం; వైశేషిక: పరమాణువులు, 6 + అభావం = 7 పదార్థాలు.
సాంఖ్య: 25 తత్త్వాలు, మొదట మహత్, కైవల్యం; యోగ: చిత్తవృత్తి నిరోధం, 8 అంగాలు, ఈశ్వర ప్రణిధానం; మీమాంస: అపూర్వం, నిత్య–నైమిత్తిక–కామ్య–నిషిద్ధ.
అద్వైతం–శంకరులు; విశిష్టాద్వైతం–రామానుజులు; ద్వైతం–మధ్వులు; ద్వైతాద్వైతం–నింబార్కులు; శుద్ధాద్వైతం–వల్లభులు; శ్రీభాష్యం (రామానుజులు), అనుభాష్యం (మధ్వులు).
శంకరులు: గురువు గోవింద భగవత్పాదులు; నాలుగు మఠాలు; ప్రశ్నోత్తర మాలిక.
శిష్యులు: పద్మపాదుడు, సురేశ్వరాచార్యుడు (మండన మిశ్రుడు), హస్తామలకుడు, తోటకాచార్యుడు; భామతి = వాచస్పతి మిశ్రుడు.
రామానుజులు: పాంచరాత్రం, ప్రపత్తి, భగవంతుని 5 రూపాలు; చాత్తాద శ్రీవైష్ణవులు ఆయనను అనుసరిస్తారు.
మధ్వులు: పంచభేదాలు, జీవుల మూడు వర్గాలు; మంత్రాలయంలో రాఘవేంద్ర స్వామి.
శృంగేరి–యజుర్, పూరీ–ఋక్, ద్వారక–సామ, జ్యోతిర్మఠం–అథర్వ.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ, మెయిన్స్ రాత (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

అద్వైత ఉప సంప్రదాయాలు: భామతి (వాచస్పతి మిశ్రుడు), వివరణ (ప్రకాశాత్మ; పద్మపాదుని పంచపాదికపై). సురేశ్వరాచార్యుడు నైష్కర్మ్య సిద్ధి, శంకరుల బృహదారణ్యక, తైత్తిరీయ భాష్యాలపై వార్తికాలు రాశారు. శృంగేరికి చెందిన విద్యారణ్యులు (14వ శతాబ్దం) పంచదశి రాశారు; ఆయన సోదరుడు సాయణుడు విజయనగర పాలనలో వేద భాష్యాలు రాశారు.
శంకరులు, ఆరాధన: షణ్మతాలు (ఆరు ఆరాధనా పద్ధతులు: శైవ, వైష్ణవ, శాక్త, సౌర, గాణాపత్య, కౌమార), అద్వైతాన్ని అనుసరించే స్మార్తుల పంచాయతన పూజ ఆయనకే ఆపాదిస్తారు.
రామానుజుల తర్వాత: శ్రీవైష్ణవులు వడకలై (ఉత్తర శాఖ; వేదాంత దేశికులు; "కోతి" సిద్ధాంతం: జీవుడే భగవంతుని పట్టుకోవాలి), తెంకలై (దక్షిణ శాఖ; పిళ్లై లోకాచార్యులు, మణవాళ మాముని; "పిల్లి" సిద్ధాంతం: భగవంతుడే జీవుని మోసుకెళ్తాడు) గా చీలారు. రామానుజుల సన్యాసి వారసులు త్రిదండం ధరించే జీయర్లు.
మధ్వుల తర్వాత: జయతీర్థులు (న్యాయ సుధ), వ్యాసతీర్థులు (పురందరదాసు గురువు), రాఘవేంద్ర తీర్థులు (17వ శతాబ్దం; పరిమళ వ్యాఖ్యానం; 1671లో మంత్రాలయంలో బృందావన ప్రవేశం).
ఇతర వేదాంత, శైవ సిద్ధాంతాలు (ఉపయోగపడే తప్పు ఆప్షన్లు): భాస్కరుని భేదాభేదం; శైవ సిద్ధాంతం (మెయ్‌కండార్); శ్రీకంఠుని శివ విశిష్టాద్వైతం; వీరశైవుల (బసవేశ్వరుడు) శక్తి విశిష్టాద్వైతం; ప్రత్యభిజ్ఞ = కాశ్మీర శైవం (సోమానందుడు, ఉత్పలదేవుడు, అభినవగుప్తుడు).
అనుభాష్యం: రెండు గ్రంథాలు. మధ్వుల అనుభాష్యం బ్రహ్మసూత్రాల సంక్షిప్త పద్య సారాంశం; వల్లభుల పూర్తి బ్రహ్మసూత్ర భాష్యానికీ అదే పేరు. APPSC 2026 కీ (EO నోటిఫికేషన్ 10/2025) మధ్వులనే సమాధానంగా ఇచ్చింది.
వల్లభులు, నింబార్కులు, తెలుగు నేల: సంప్రదాయం ప్రకారం ఈ ఇద్దరు ఆచార్యులూ తెలుగు బ్రాహ్మణులు. తీర్థయాత్రలో ఉన్న తెలుగు కుటుంబంలో వల్లభులు చంపారణ్యంలో (ఇప్పటి ఛత్తీస్‌గఢ్) జన్మించారు; నింబార్కులు దక్షిణాదిలో (సంప్రదాయం తెలుగు నేల అని చెబుతుంది) జన్మించి బృందావనం, గోవర్ధనంలో బోధించారు. కోర్సు పుస్తకం నింబార్కులను 12వ శతాబ్దానికి చెందిన, రామానుజుల సమకాలికుడిగా చెబుతుంది; ఆయన కాలంపై భిన్నాభిప్రాయాలున్నాయి (7వ శతాబ్దం నుంచి 13వ శతాబ్దం వరకు). ఆయన సిద్ధాంతాన్ని భేదాభేదం అని కూడా అంటారు; భాస్కరుని పాత సిద్ధాంతానికీ ఇదే పేరు.
ఇతర వైష్ణవ శాఖలు: గౌడీయ వైష్ణవం (చైతన్యులు; రాధా–కృష్ణ ప్రేమ, సంకీర్తన), రామానంది శాఖ (రామానందుడు: ఉత్తర భారతంలో రామభక్తి; అన్ని వర్గాల నుంచి శిష్యులు, ఉదా. కబీర్, రవిదాస్).

మెయిన్స్ రాత

చట్రం: షడ్దర్శనాలన్నింటి లక్ష్యం ఒక్కటే, సరైన జ్ఞానంతో దుఃఖం నుంచి విముక్తి; కానీ మార్గాలు వేరు: తర్కం (న్యాయ), పదార్థ విశ్లేషణ (వైశేషిక), వివేకం (సాంఖ్య), క్రమశిక్షణ (యోగ), కర్తవ్యం (మీమాంస), బ్రహ్మజ్ఞానం (వేదాంతం).
అంశాలు:
- ఒకే ప్రస్థానత్రయానికి వేదాంతం చెప్పిన మూడు అర్థాలు ఈ సంప్రదాయపు విస్తృతిని చూపుతాయి: అభేదం, సేంద్రియ ఐక్యం, భేదం.
- అద్వైతం స్మార్త సంప్రదాయాన్ని ఇచ్చింది; రామానుజులు, మధ్వులు ఆలయ భక్తికి, ఆగమాలకు తాత్విక పునాది వేశారు.
- వారి మఠాలు ఇప్పటికీ ఆలయాలు, పాఠశాలలు, ధర్మాదాయాలను నిర్వహిస్తున్నాయి; అందుకే EO విధుల్లో వాటితో ప్రత్యక్షంగా వ్యవహరించాల్సి వస్తుంది.
ఉదాహరణ: ఒక వేదాంత సంప్రదాయానికి, ఆలయ పరిపాలనకు సజీవ వారధిగా తిరుమల జీయర్లు.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.