ప్రేరణ: సహజాతాలు, అవసరాలు, చోదనాలు, ప్రేరకాలు…

ముఖ్య వాస్తవాలు

ప్రేరకం (motive): ఒక లక్ష్యం వైపు ప్రవర్తనకు శక్తినిచ్చే, క్రియాశీలం చేసే, నిర్దేశించే స్థితి. ప్రేరకాలను నేరుగా చూడలేం, ప్రవర్తన నుంచి ఊహిస్తాం.
ప్రేరణ చక్రం (ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ (NCERT)): అవసరం → చోదనం → లక్ష్య నిర్దేశిత (సాధనాత్మక) ప్రవర్తన → లక్ష్యం / ప్రోత్సాహకం చేరడం → ఉపశమనం (అవసరం తగ్గడం).
- అవసరం: ఒక లోటు లేదా లేమి (శరీరంలో నీటి కొరత).
- చోదనం: అవసరం సృష్టించే ఉద్రిక్తత లేదా ఉద్రేక స్థితి (దాహం); ఇది నెడుతుంది.
- ప్రోత్సాహకం: అవసరాన్ని తీర్చే లక్ష్య వస్తువు (నీరు); ఇది లాగుతుంది.
సమతాస్థితి (homeostasis): శరీరం తన అంతర్గత స్థితిని (ఉష్ణోగ్రత, రక్తంలో చక్కెర, నీరు) స్థిరంగా ఉంచుకునే ధోరణి. ఈ పదాన్ని వాల్టర్ బి. కానన్ (1926) రూపొందించారు, ఆయన పుస్తకం ద విజ్డమ్ ఆఫ్ ద బాడీ (The Wisdom of the Body, 1932) ద్వారా ప్రాచుర్యం పొందింది. దీనికి భంగం కలిగితే చోదనం పుడుతుంది.
సహజాతం (instinct): ఒక జాతిలోని సభ్యులందరిలో కనిపించే జన్మతః వచ్చే, నేర్చుకోని, స్థిరమైన ప్రవర్తనా నమూనా (పక్షి గూడు కట్టడం).
- విలియం మెక్‌డూగల్ (ఆన్ ఇంట్రడక్షన్ టు సోషల్ సైకాలజీ (An Introduction to Social Psychology), 1908): ప్రవర్తనను సహజాతాలు నడిపిస్తాయి, ప్రతి సహజాతానికీ దాని సొంత ఉద్వేగం ఉంటుంది (పలాయనం → భయం, పోరాట ప్రవృత్తి → కోపం, కుతూహలం → ఆశ్చర్యం, తల్లిదండ్రుల సహజాతం → వాత్సల్యం).
- సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్: రెండు సహజాత సమూహాలు: జీవన సహజాతాలు (ఈరోస్, Eros), వీటి శక్తి లిబిడో; మరణ సహజాతాలు (థానటోస్, Thanatos), దూకుడుకు మూలం. ఈ రెండూ ఇడ్కు శక్తినిస్తాయి.
- ఆధునిక ఇథాలజిస్టులు (కోన్రాడ్ లోరెంజ్, నికో టిన్‌బెర్గెన్) వీటికి బదులు స్థిర చర్యా నమూనాల (fixed action patterns) గురించి మాట్లాడతారు.
రెండు విస్తృత రకాల ప్రేరకాలు:
- జైవిక (ప్రాథమిక, శరీరధర్మ, సహజ): ఆకలి, దాహం, లైంగికత, నిద్ర, నొప్పిని తప్పించుకోవడం, ఆక్సిజన్, ఉష్ణోగ్రత అవసరం, మాతృ చోదనం.
- మనోసామాజిక (ద్వితీయ, సామాజిక, నేర్చుకున్న / ఆర్జిత): సామాజిక పరస్పర చర్య, సంస్కృతి ద్వారా రూపుదిద్దుకుంటాయి. ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ సాహచర్యం, అధికారం, సాధన, కుతూహలం, అన్వేషణను పేర్కొంటుంది.
ఈ రెండు రకాలు పరస్పరం ప్రభావితం చేసుకుంటాయి: అవి స్వతంత్రమైనవి కావు (సామాజిక ఒత్తిడి మనం ఏం, ఎప్పుడు తింటామో మారుస్తుంది; ఆకలి సామాజిక లక్ష్యాలపై ఆసక్తిని తగ్గిస్తుంది).
ఆకలి: జీర్ణాశయం నుంచి సంకేతాలు (సంకోచాలు; కానన్, వాష్‌బర్న్, 1912, మింగిన బెలూన్), రక్తంలో గ్లూకోజ్, హార్మోన్లు (గ్రెలిన్ ఆకలిని పెంచుతుంది, కొవ్వు కణాల నుంచి వచ్చే లెప్టిన్ తగ్గిస్తుంది), హైపోథాలమస్:
- పార్శ్వ హైపోథాలమస్ (LH): "ఆకలి / ఆహార కేంద్రం"; దెబ్బతింటే → జంతువు తినడం మానేస్తుంది.
- ఉదర మధ్య హైపోథాలమస్ (VMH): "సంతృప్తి కేంద్రం"; దెబ్బతింటే → అతిగా తినడం, స్థూలకాయం.
దాహం: నోరు ఎండిపోవడం, శరీర కణాల నుంచి నీటి నష్టం (ద్రవాభిసరణ (osmotic) దాహం, హైపోథాలమస్‌లోని ఆస్మోరిసెప్టర్లు గ్రహిస్తాయి), రక్త పరిమాణం తగ్గడం (రక్త పరిమాణ క్షీణత (hypovolemic) దాహం, మూత్రపిండాలు, రక్తపోటు గ్రాహకాలు గ్రహిస్తాయి).
లైంగిక చోదనం: హార్మోన్లు (టెస్టోస్టిరాన్, ఈస్ట్రోజెన్) తో పాటు అభ్యసనం, సంస్కృతి; ఆకలి, దాహంలా కాకుండా ఇది వ్యక్తి మనుగడకు అవసరం లేదు.
ఎలుకల్లో చోదనాల బలం (కొలంబియా అవరోధ పెట్టె (obstruction box), సి.జె. వార్డెన్, 1931): ఒక లక్ష్యాన్ని చేరడానికి ఎలుక విద్యుత్ జాలీని ఎన్నిసార్లు దాటిందో దాని ఆధారంగా క్రమం మాతృ > దాహం > ఆకలి > లైంగిక > అన్వేషణ.
మనోసామాజిక ప్రేరకాలు:
- సాధన అవసరం (n-Ach): ఒక శ్రేష్ఠతా ప్రమాణాన్ని అందుకోవడం; టీఏటీ (TAT) (ముర్రే) ద్వారా కొలుస్తారు; మెక్‌క్లెలాండ్, అట్కిన్సన్ అధ్యయనం చేశారు.
- సాహచర్య అవసరం (n-Aff): ఇతరులతో సంబంధాలను కోరుకోవడం, నిలుపుకోవడం; ప్రమాదం లేదా ఆందోళనలో పెరుగుతుంది (షాక్టర్, 1959: భయపడిన వ్యక్తులు ఇతరులతో కలిసి వేచి ఉండటానికి ఇష్టపడ్డారు).
- అధికార అవసరం (n-Pow): ఇతరుల ప్రవర్తన, భావాలపై ప్రభావం, నియంత్రణ కలిగి ఉండటం, వారిని ఆకట్టుకోవడం లేదా మెప్పించడం.
- కుతూహలం, అన్వేషణ: కొత్త సమాచారం, అనుభవాన్ని వాటి కోసమే (ఆనందం కోసం) వెతకడం; కేవలం బయటకు చూడటానికి కిటికీ తెరవడానికి శ్రమించే కోతుల్లో కనిపిస్తుంది.
సిద్ధాంతాలు ఒక్క చూపులో:

సిద్ధాంతం	ముఖ్య వ్యక్తి	ప్రధాన భావన	నెట్టడం లేదా లాగడం
సహజాత	మెక్‌డూగల్ (1908)	జన్మతః వచ్చే నమూనాలు ప్రవర్తనను నడిపిస్తాయి	లోపలి నుంచి నెట్టడం
చోదన క్షయ	క్లార్క్ హల్ (1943)	అవసరాలు చోదనాలను సృష్టిస్తాయి; ప్రవర్తన వాటిని తగ్గిస్తుంది	నెట్టడం
ఉద్రేక (అనుకూలతమ స్థాయి)	యెర్కిస్, డాడ్సన్ (1908); హెబ్	మనం మధ్యస్థ స్థాయి ఉద్రేకాన్ని కోరుకుంటాం	రెండూ
ప్రోత్సాహక	బోల్స్, ఇతరులు (1960లు–70లు)	బాహ్య లక్ష్యాలు ప్రవర్తనను ఆకర్షిస్తాయి	లాగడం
అవసరాల అనుక్రమం	అబ్రహం మాస్లో (1943, 1954)	ముందు దిగువ అవసరాలు, తర్వాత స్వీయ వాస్తవీకరణ వైపు వికాసం	మానవతావాద
మూడు (ఆర్జిత) అవసరాలు	డేవిడ్ మెక్‌క్లెలాండ్ (1961)	సాధన, సాహచర్యం, అధికారం నేర్చుకున్నవి	నేర్చుకున్నవి

మాస్లో అనుక్రమం (వివరాలు EDU-LR-05లో): శరీరధర్మ → భద్రత → ప్రేమ, చెందిక → గౌరవం → స్వీయ వాస్తవీకరణ. స్వీయ వాస్తవీకరణ = తాను కాగలిగినదంతా కావడం.
అంతర్గత ప్రేరణ: కార్యకలాపమే ప్రతిఫలం ఇస్తుంది (కుతూహలం, ఆసక్తి). బాహ్య ప్రేరణ: బయటి ప్రతిఫలం కోసం లేదా శిక్షను తప్పించుకోవడానికి చేసేది (మార్కులు, డబ్బు, ప్రశంస). వివరాలు EDU-LR-05లో.

వివరణ

1. ఒకే ఉదాహరణలో అవసరం, చోదనం, ప్రోత్సాహకం. ఒక ప్రొబేషన్ అధికారి సుదీర్ఘ క్షేత్ర పర్యటన రోజున మధ్యాహ్న భోజనం మానేస్తాడు. సాయంత్రానికి అతని శరీరంలో గ్లూకోజ్ లోపిస్తుంది (అవసరం); అతనికి ఆకలి, అశాంతి కలుగుతాయి (చోదనం); అతను ఒక హోటల్‌కు నడిచి వెళ్లి భోజనం ఆర్డర్ చేస్తాడు (లక్ష్య నిర్దేశిత ప్రవర్తన); భోజనం (ప్రోత్సాహకం) సమతుల్యాన్ని పునరుద్ధరిస్తుంది (ఉపశమనం), తదుపరి అవసరం వచ్చే వరకు చక్రం ముగుస్తుంది. దారిలో బిర్యానీ వాసన బలమైన ఆకలి రాకముందే తినడాన్ని మొదలుపెట్టించగలదు: అదే ప్రోత్సాహకం లాగడం.

2. సహజాత సిద్ధాంతం, అది ఎందుకు మసకబారింది

ఇది ప్రతి ప్రవర్తనకు ఒక సహజాతం పేరు పెట్టి వివరించింది: "పోరాట సహజాతం" వల్ల మనుషులు పోట్లాడతారు. ఇది వలయాకార తర్కం: ఆ ప్రవర్తనకు కారణమని చెప్పే సహజాతానికి ఆ ప్రవర్తనే ఏకైక సాక్ష్యం.
జాబితాలు హద్దు లేకుండా పెరిగాయి; తర్వాతి రచయితలు సాహిత్యంలో వేల సంఖ్యలో "సహజాతాలను" లెక్కించారు.
మానవ ప్రవర్తన వ్యక్తుల మధ్య, సంస్కృతుల మధ్య చాలా మారుతుంది, కాబట్టి అది స్థిరమైనది, నేర్చుకోనిది కాదు.
మిగిలినది: కొన్ని ప్రవర్తనా నమూనాలు జన్మతః వస్తాయి అనే భావన (ఇథాలజీ), వ్యక్తిత్వ సిద్ధాంతంలో ఫ్రాయిడ్ జీవన, మరణ సహజాతాలు.

3. చోదన క్షయ సిద్ధాంతం (క్లార్క్ హల్)

ఒక జైవిక అవసరం అసౌకర్యమైన ఉద్రిక్తత స్థితిని, అంటే చోదనాన్ని, సృష్టిస్తుంది; జీవి ఆ ఉద్రిక్తతను తగ్గించడానికి (పెంచడానికి కాదు), సమతాస్థితికి తిరిగి రావడానికి నెట్టబడుతుంది. చోదనాన్ని తగ్గించే ప్రవర్తన పునర్బలనం పొంది నేర్చుకోబడుతుంది.
ప్రాథమిక చోదనాలు శారీరక అవసరాల నుంచి వస్తాయి (ఆకలి, దాహం); ద్వితీయ (ఆర్జిత) చోదనాలు ప్రాథమిక చోదనాలతో సాహచర్యం ద్వారా నేర్చుకున్నవి (ఆహారం కొనిపెట్టే డబ్బు కోసం కోరిక).
బాగా వివరిస్తుంది: దాహం వేసినప్పుడు నీళ్లు తాగడం, ఆకలి వేసినప్పుడు తినడం, అలసినప్పుడు నిద్రపోవడం.
వివరించలేదు: ఉద్రిక్తతను లేదా ఉద్రేకాన్ని పెంచే ప్రవర్తన: కొండలెక్కడం, బంగీ జంపింగ్, భయానక సినిమాలు చూడటం, సరదాకు చిక్కుప్రశ్నలు సాధించడం, కుతూహలం; కడుపు నిండిన తర్వాత కూడా స్వీట్ తినడం; ఆకలితో అలమటిస్తున్న నిరాహార దీక్షాపరుడు.

4. ఉద్రేక సిద్ధాంతం (అనుకూలతమ స్థాయి)

ప్రతి వ్యక్తి అనుకూలతమ (మధ్యస్థ) స్థాయి ఉద్రేకాన్ని నిలుపుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. ఉద్రేకం మరీ తక్కువగా ఉన్నప్పుడు ఉద్దీపనను వెతుకుతాం (సంగీతం పెట్టడం, బయటకు వెళ్లడం); మరీ ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు ప్రశాంతతను వెతుకుతాం.
యెర్కిస్–డాడ్సన్ నియమం (1908): పనితీరు మధ్యస్థ ఉద్రేకంలో ఉత్తమంగా ఉంటుంది, చాలా తక్కువ లేదా చాలా ఎక్కువ ఉద్రేకంలో పడిపోతుంది (తలకిందుల U ఆకారం). కష్టమైన పనులకు ఉత్తమ స్థాయి తక్కువ; సులభమైన పనులకు ఎక్కువ.
సంవేదన వంచన (sensory deprivation) (బెక్స్‌టన్, హెరాన్, స్కాట్, మెక్‌గిల్ విశ్వవిద్యాలయం, 1954): కళ్లద్దాలు, చేతి తొడుగులతో ఖాళీ గదిలో పడుకున్న, డబ్బు చెల్లించిన విద్యార్థులు రెండు మూడు రోజులకు మించి ఉండలేకపోయారు; వారికి విసుగు, అశాంతి కలిగాయి, ఆలోచించడం కష్టమైంది. మనుషులకు కేవలం చోదన క్షయం కాదు, ఉద్దీపన కూడా అవసరం.
సంవేదన అన్వేషణ (sensation seeking) (మార్విన్ జకర్‌మన్): ఎంత కొత్తదనం, ప్రమాదం అవసరమనే దానిలో వ్యక్తులు భిన్నంగా ఉంటారు; అధిక సంవేదన అన్వేషకులు సాహస క్రీడలు, వేగంగా డ్రైవింగ్ ఎంచుకుంటారు.

5. ప్రోత్సాహక సిద్ధాంతం

ప్రవర్తనను అంతర్గత చోదనాలు నెట్టడమే కాదు, బాహ్య లక్ష్యాల అంచనా విలువ లాగుతుంది కూడా. ధనాత్మక ప్రోత్సాహకాలు ఆకర్షిస్తాయి (బహుమతి, ప్రశంస, రుచికరమైన ఆహారం); ఋణాత్మక ప్రోత్సాహకాలు దూరం చేస్తాయి (జరిమానా, శిక్ష).
ఆకలి లేనప్పుడు తినడాన్ని, డబ్బు లేదా గుర్తింపు కోసం పని చేయడాన్ని ఇది వివరిస్తుంది.
పరిమితి: దీన్ని ఒక్కటే వాడితే అంతర్గత స్థితులను విస్మరిస్తుంది; నేడు చోదనం, ప్రోత్సాహకం కలిసి పనిచేస్తాయని భావిస్తారు (నెట్టడం, లాగడం).

6. సిద్ధాంతాల పోలిక

ప్రవర్తన	ఏది ఉత్తమంగా వివరిస్తుంది	ఎందుకు
దాహం వేసినప్పుడు నీళ్లు తాగడం	చోదన క్షయ	శారీరక అవసరం తీరుతుంది, ఉద్రిక్తత తగ్గుతుంది
సాహసం కోసం కొండలెక్కడం	ఉద్రేక / సంవేదన అన్వేషణ	ఉద్రేకాన్ని కావాలని పెంచుకుంటారు
కడుపు నిండా భోజనం తర్వాత స్వీట్లు తినడం	ప్రోత్సాహక	లక్ష్యం లాగుతుంది; ఆకలి నెట్టడం లేదు
తన ఆనందం కోసమే కవిత రాయడం	మాస్లో / అంతర్గత	వికాస అవసరం, బయటి ప్రతిఫలం లేదు

7. మనోసామాజిక ప్రేరకాల పోలిక

ప్రేరకం	లక్ష్యం	సాధారణ ప్రవర్తన	ఎవరిలో కనిపిస్తుంది
సాధన	శ్రేష్ఠతా ప్రమాణం	మధ్యస్థ ప్రమాదాన్ని ఇష్టపడుతుంది, ప్రతిస్పందన (feedback) కోరుకుంటుంది	వ్యవస్థాపకుడు, టాపర్
సాహచర్యం	ఆప్యాయమైన సంబంధాలు	సమూహాల్లో చేరుతుంది, ఆమోదం కోరుకుంటుంది	జట్టు సభ్యుడు, స్నేహితుడు
అధికారం	ఇతరులపై ప్రభావం, నియంత్రణ	హోదా, నాయకత్వం కోరుకుంటుంది, ఇతరులను ఆకట్టుకుంటుంది	రాజకీయ నాయకుడు, మేనేజర్
కుతూహలం / అన్వేషణ	కొత్త సమాచారం, అనుభవం	అడుగుతుంది, అన్వేషిస్తుంది, కొత్తదనాన్ని ఆస్వాదిస్తుంది	శాస్త్రవేత్త, యాత్రికుడు

8. మాస్లో చెప్పిన స్వీయ వాస్తవీకరణ పొందినవారు. తమ పూర్తి సామర్థ్యాన్ని వినియోగించుకున్నారని తాను భావించిన వ్యక్తుల జీవితాలను మాస్లో అధ్యయనం చేశారు (అబ్రహం లింకన్, ఆల్బర్ట్ ఐన్‌స్టీన్, ఎలినార్ రూజ్‌వెల్ట్, ఇతరులు). వారి ఉమ్మడి లక్షణాలు:

వాస్తవికతను ఖచ్చితంగా గ్రహించడం, అనిశ్చితితో సౌకర్యంగా ఉండటం; కొత్త అనుభవానికి, సవాలుకు సిద్ధంగా ఉండటం.
తనను, ఇతరులను, ప్రకృతిని అంగీకరించడం; సహజంగా, స్వాభావికంగా ఉండటం.
సమస్య కేంద్రిత: తమకు బయటి ఒక పని లేదా లక్ష్యానికి అంకితమై ఉండటం.
ఏకాంత అవసరం, స్వతంత్రత (స్వయంప్రతిపత్తి): ఒంటరితనం అనిపించకుండా ఒంటరిగా ఉండగలరు, కానీ వారు సమాజం నుంచి దూరంగా ఉండేవారు కాదు.
కొద్ది మందితో లోతైన, సన్నిహిత సంబంధాలు, సామాజిక ఆసక్తి (మానవాళి అంతటితో బంధుత్వ భావన); ప్రజాస్వామ్య వైఖరి.
తాత్వికమైన, శత్రుత్వం లేని హాస్య చతురత (ఇతరుల బాధను చూసి నవ్వరు).
సాధారణ విషయాలను తాజాగా ఆస్వాదించడం, సృజనాత్మకత, తరచూ శిఖర అనుభవాలు (peak experiences; తీవ్రమైన ఆనందం, అద్భుత భావన కలిగే క్షణాలు).
బలమైన నైతిక భావన; గుడ్డి అనుసరణను ప్రతిఘటించడం.

9. మెక్‌క్లెలాండ్ మూడు అవసరాలు (ఆర్జిత అవసరాల సిద్ధాంతం). సాధన, సాహచర్యం, అధికార అవసరాలు బాల్య దశలో, సంస్కృతి ద్వారా నేర్చుకున్నవి, ప్రతి వ్యక్తిలో వీటి మిశ్రమం వేరుగా ఉంటుంది. అధిక n-Ach ఉన్నవారు మంచి వ్యవస్థాపకులు అవుతారు; పెద్ద సంస్థల మంచి మేనేజర్లకు సాధారణంగా అధిక n-Pow (సమూహం కోసం వాడేది), తక్కువ n-Aff ఉంటాయి. టీఏటీ చిత్రాలకు రాసిన కథల ద్వారా మెక్‌క్లెలాండ్ అవసరాలను కొలిచారు (ద అచీవింగ్ సొసైటీ (The Achieving Society), 1961).

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "అవసరాలు సృష్టించే ఉద్రిక్తతను జీవి పెంచడానికి ప్రయత్నిస్తుందని చోదన క్షయ సిద్ధాంతం చెబుతుంది." ✓ ఉద్రిక్తతను తగ్గించి సమతాస్థితికి తిరిగి రావడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.
✗ "చోదన క్షయ సిద్ధాంతం కొండలెక్కడాన్ని, భయానక సినిమాలను వివరిస్తుంది." ✓ ఇవి ఉద్రేకాన్ని పెంచుతాయి; ఉద్రేక / సంవేదన అన్వేషణ సిద్ధాంతం వీటిని వివరిస్తుంది. చోదన క్షయం ఆకలి వేసినప్పుడు తినడం, దాహం వేసినప్పుడు తాగడానికి సరిపోతుంది.
✗ "జైవిక, మనోసామాజిక ప్రేరకాలు ఒకదానితో ఒకటి సంబంధం లేనివి." ✓ రెండు రకాలూ ఉన్నాయి, కానీ అవి పరస్పరం ప్రభావితం చేసుకుంటాయి.
✗ "కుతూహలం ఒక జైవిక ప్రేరకం." ✓ ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ కుతూహలం, అన్వేషణను సాహచర్యం, అధికారం, సాధనతో పాటు మనోసామాజిక ప్రేరకాల్లో పేర్కొంటుంది. (2023 కీ మాస్లో స్థాయి అయిన "చెందిక"ను ఈ మనోసామాజిక ప్రేరకాల్లో ఒకటిగా పరిగణించలేదు.)
✗ "అధికార అవసరం = సంబంధాల అవసరం." ✓ అధికారం = ప్రభావం, నియంత్రణ, ఇతరులను ఆకట్టుకోవడం; సాహచర్యం = సంబంధాలు; సాధన = శ్రేష్ఠతా ప్రమాణం; అన్వేషణ = కొత్త అనుభవం ఇచ్చే ఆనందం.
✗ "స్వీయ వాస్తవీకరణ పొందినవారు సమాజం నుంచి దూరంగా ఉంటారు." ✓ వారు ఏకాంతానికి విలువ ఇస్తారు కానీ వారికి లోతైన సంబంధాలు, సామాజిక ఆసక్తి, హాస్య చతురత, కొత్తదనానికి, సవాలుకు సిద్ధత ఉంటాయి.
✗ "పార్శ్వ హైపోథాలమస్ సంతృప్తి కేంద్రం." ✓ LH = ఆకలి (ఆహారం); VMH = సంతృప్తి. VMH దెబ్బతింటే → అతిగా తినడం.
✗ "సహజాత సిద్ధాంతం: క్లార్క్ హల్." ✓ సహజాతాలు: మెక్‌డూగల్ (ఫ్రాయిడ్ ఈరోస్ / థానటోస్ కూడా); చోదన క్షయం: హల్.
✗ "యెర్కిస్–డాడ్సన్: పని ఎంత కష్టమైతే ఉద్రేకం అంత ఎక్కువ సహాయపడుతుంది." ✓ కష్టమైన పనులకు తక్కువ ఉద్రేకం అవసరం; పనితీరు మధ్యస్థ ఉద్రేకంలో ఉత్తమం.
✗ "ప్రోత్సాహకాలు నెడతాయి; చోదనాలు లాగుతాయి." ✓ చోదనాలు లోపలి నుంచి నెడతాయి; ప్రోత్సాహకాలు బయటి నుంచి లాగుతాయి.
✗ "అవరోధ పెట్టెలో ఆకలి బలమైన చోదనం." ✓ మాతృ చోదనం బలమైనది, తర్వాత దాహం, ఆకలి, లైంగిక.

త్వరిత పునశ్చరణ

ప్రేరణ: మూవేర్ (movere); అవసరం → చోదనం → లక్ష్య నిర్దేశిత ప్రవర్తన → ప్రోత్సాహకం → ఉపశమనం.
సమతాస్థితి: వాల్టర్ కానన్ (1932); చోదనం నెడుతుంది, ప్రోత్సాహకం లాగుతుంది.
సహజాతాలు: మెక్‌డూగల్ 1908 (సహజాతం + ఉద్వేగం); ఫ్రాయిడ్: ఈరోస్ (లిబిడో), థానటోస్ ఇడ్‌కు శక్తినిస్తాయి.
జైవిక ప్రేరకాలు: ఆకలి (LH ఆకలి, VMH సంతృప్తి, గ్రెలిన్ పెంచుతుంది, లెప్టిన్ తగ్గిస్తుంది), దాహం (ద్రవాభిసరణ, రక్త పరిమాణ క్షీణత), లైంగికత.
మనోసామాజిక ప్రేరకాలు: సాధన, సాహచర్యం, అధికారం, కుతూహలం, అన్వేషణ.
చోదన క్షయం: హల్ 1943; కొండలెక్కడం, భయానక సినిమాలు, కుతూహలాన్ని వివరించలేదు.
ఉద్రేకం: అనుకూలతమ స్థాయి, యెర్కిస్–డాడ్సన్ తలకిందుల U; సంవేదన వంచన (మెక్‌గిల్ 1954); జకర్‌మన్ సంవేదన అన్వేషణ.
ప్రోత్సాహక సిద్ధాంతం: బాహ్య లక్ష్యాలు ప్రవర్తనను లాగుతాయి.
మాస్లో స్వీయ వాస్తవీకరణ పొందినవారు: వాస్తవిక దృష్టి, అంగీకారం, స్వయంప్రతిపత్తి, ఏకాంతప్రియులు కానీ దూరంగా ఉండరు, హాస్యం, శిఖర అనుభవాలు.
మెక్‌క్లెలాండ్: n-Ach, n-Aff, n-Pow నేర్చుకున్నవి; టీఏటీ; దీర్ఘకాల శ్రమకు బాహ్య ప్రేరణ కంటే అంతర్గత ప్రేరణ మేలు.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

1. "అవసరం"కు రెండు అర్థాలు. హల్ సిద్ధాంతంలో అవసరం అంటే శారీరక లోటు; మాస్లో, ముర్రే వాడకంలో ఇది మానసిక అవసరాలను (గౌరవం, సాధన) కూడా కలుపుకుంటుంది. హెన్రీ ముర్రే (ఎక్స్‌ప్లోరేషన్స్ ఇన్ పర్సనాలిటీ (Explorations in Personality), 1938) సుమారు ఇరవై "మనోజనిత అవసరాలను" (సాధన, సాహచర్యం, ఆధిపత్యం, స్వయంప్రతిపత్తి, పోషణ, ఇతరాలు), వాటిని రేకెత్తించే పర్యావరణ "ఒత్తిడి" (press)ని పేర్కొన్నారు.

2. సాక్ష్యాల ఎదుట మాస్లో. వివిధ సంస్కృతుల అధ్యయనాలు ప్రాథమిక అవసరాలు ముందు ముఖ్యమనే విస్తృత భావనను సమర్థిస్తాయి, కానీ కఠినమైన క్రమాన్ని కాదు: మనుషులు ఒక ఆశయం కోసం ఆకలితో ఉంటారు, కళాకారులు భద్రత కంటే సృజనాత్మకతకు ప్రాధాన్యం ఇస్తారు, సమష్టివాద సంస్కృతులు గౌరవం కంటే చెందికకు పై స్థానం ఇవ్వవచ్చు. తదుపరి అవసరం తలెత్తే ముందు ఒక అవసరం పూర్తిగా తీరనక్కర్లేదని ("సాపేక్ష" సంతృప్తి) మాస్లో స్వయంగా చెప్పారు. తర్వాతి జాబితాలు జ్ఞానాత్మక, సౌందర్యాత్మక అవసరాలను, స్వీయ అతిక్రమణను (self-transcendence) జోడిస్తాయి.

3. అంతర్గత ప్రేరణ, ప్రతిఫలాలు. లెప్పర్, గ్రీన్, నిస్బెట్ అధ్యయనంలో (1973), బొమ్మలు గీసినందుకు సర్టిఫికెట్ ఇస్తామని వాగ్దానం చేసిన పిల్లలు, ప్రతిఫలం పొందని లేదా అనుకోని ప్రతిఫలం పొందిన పిల్లల కంటే తర్వాత ఖాళీ సమయంలో తక్కువగా గీశారు: ఆశించిన బయటి ప్రతిఫలం అంతర్గత ఆసక్తిని బలహీనపరచగలదు (అతి సమర్థన ప్రభావం, overjustification effect). స్వయంప్రతిపత్తి, సామర్థ్యం, సంబంధిత్వం అవసరాలు తీరినప్పుడు అంతర్గత ప్రేరణ పెరుగుతుందని డెసీ, రయాన్ స్వీయ నిర్ణయ సిద్ధాంతం (1985) చెబుతుంది.

4. వ్యతిరేక ప్రక్రియ సిద్ధాంతం (opponent-process theory; రిచర్డ్ సాలమన్, 1980): ప్రతి బలమైన ఉద్వేగ స్థితి తర్వాత దానికి వ్యతిరేకమైనది వస్తుంది (పారాచూట్ దూకడంపై భయం → ఉపశమనం, ఆనందం). పునరావృతంతో మొదటి ప్రతిచర్య బలహీనపడుతుంది, వ్యతిరేకమైనది పెరుగుతుంది; ఇది ఉత్కంఠను వెతకడాన్ని, వ్యసనాన్ని వివరించడానికి సహాయపడుతుంది.

5. ప్రేరణ, నేరస్థులు. ప్రొబేషన్ అధికారికి ప్రేరణ సిద్ధాంతాలు కేస్ వర్క్ కోసం ఒక పదజాలాన్ని ఇస్తాయి: తీరని ప్రాథమిక అవసరం (ఆకలి, ఆశ్రయం) దొంగతనానికి నెట్టగలదు; బలమైన సాహచర్య అవసరం ఒక యువకుడిని ముఠాలోకి లాగగలదు; అధిక అధికార అవసరం బెదిరింపుగా బయటపడవచ్చు; తక్కువ ఉద్రేకం, సంవేదన అన్వేషణ ప్రమాదకర ప్రవర్తనతో ముడిపడి ఉన్నాయి. పునరావాసం ప్రాథమిక అవసరాలను తీర్చి, ప్రేరకాలను చట్టబద్ధమైన లక్ష్యాల వైపు మళ్లించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.