శీతోష్ణస్థితి, రుతువులు, వర్షపాతం…

ముఖ్య వాస్తవాలు

శీతోష్ణస్థితి రకం: ఉష్ణమండల రుతుపవన శీతోష్ణస్థితి, వేడిగా, ఎక్కువగా అర్ధ శుష్క (పొడి); సముద్రానికి దూరంగా ఉండటం వల్ల వేసవి వేడిగా, శీతాకాలం చల్లగా ఉంటాయి.
భారత వాతావరణ శాఖ (IMD) నాలుగు రుతువులు: శీతాకాలం (జనవరి–ఫిబ్రవరి), వేసవి లేదా రుతుపవనాలకు ముందు కాలం (మార్చి–మే), నైరుతి రుతుపవనాలు (జూన్–సెప్టెంబర్), ఈశాన్య రుతుపవనాలు లేదా రుతుపవనానంతర కాలం (అక్టోబర్–డిసెంబర్). రాష్ట్ర పుస్తకాలు తరచూ డిసెంబర్–ఫిబ్రవరిని శీతాకాలం అంటాయి.
సాధారణ వార్షిక వర్షపాతం: సుమారు 900–950 మి.మీ. భారత వాతావరణ శాఖ సాధారణం 949.5 మి.మీ. (ఇతర సంఖ్యలు: రాష్ట్ర అర్థ, గణాంక శాఖ (DES) 2025 జూన్–2026 ఫిబ్రవరి కాలానికి 863.3 మి.మీ. సాధారణాన్ని వాడింది; ఈ కాలం మార్చి–మేను వదిలేస్తుంది; రాష్ట్ర పుస్తకాలు, గణాంక సంక్షిప్తి (Statistical Abstract) 919 మి.మీ. పేర్కొంటాయి.)
నైరుతి రుతుపవనాలు ఏడాది వర్షంలో సుమారు 80% ఇస్తాయి (భారత వాతావరణ శాఖ సాధారణం 751.9 మి.మీ.).
ఈశాన్య రుతుపవనాలు (అక్టోబర్–డిసెంబర్) సుమారు 12–13% ఇస్తాయి (భారత వాతావరణ శాఖ సాధారణం 123.3 మి.మీ.).
అత్యధిక వర్షం కురిసే నెల: జూలై; తర్వాత ఆగస్టు.
అత్యధిక వర్షపాత జిల్లా: ములుగు (ఈశాన్యం, గోదావరి లోయ).
అత్యల్ప వర్షపాత జిల్లాలు: నారాయణపేట, జోగులాంబ గద్వాల్ (నైరుతి).
అత్యంత వేడి నెల: మే. అత్యంత చల్లనిది: డిసెంబర్–జనవరి.
24 గంటల రికార్డు వర్షం: సుమారు 65 సెం.మీ. (649.8 మి.మీ.), లక్ష్మీదేవిపేట, వెంకటాపురం మండలం, ములుగు, 2023 జూలై 26–27.
రికార్డు ఉష్ణోగ్రతలు (భారత వాతావరణ శాఖ కేంద్రాలు): అత్యధికం 48.6 °C, భద్రాచలం, 1973 మే 9; అత్యల్పం 3.5 °C, ఆదిలాబాద్, 2017 డిసెంబర్ 27.

వివరణ

1. శీతోష్ణస్థితిని ఏవి నిర్ణయిస్తాయి

అక్షాంశం: సుమారు 16°–20° ఉ., ఉష్ణమండలం లోపల: ఏడాదిలో ఎక్కువ కాలం తీవ్రమైన ఎండ, వేడి.
సముద్రం నుంచి దూరం: తెలంగాణ భూపరివేష్టిత రాష్ట్రం; కాబట్టి వేసవి వేడిని, శీతాకాలపు చలిని తగ్గించే సముద్ర గాలి ఉండదు.
ఎత్తు: పశ్చిమ పీఠభూమి (హైదరాబాద్ సుమారు 500–600 మీ.) తూర్పు లోయల కంటే కొంచెం చల్లగా ఉంటుంది.
గాలులు: జూన్–సెప్టెంబర్‌లో తేమతో కూడిన నైరుతి గాలులు; శీతాకాలంలో పొడి ఈశాన్య గాలులు; ఇవి బంగాళాఖాతంలో వాయుగుండాలు, చక్రవాతాలు ఏర్పడినప్పుడే కొంత వర్షం ఇస్తాయి.

2. రుతువులు

రుతువు	నెలలు	వాతావరణం
వేసవి (రుతుపవనాలకు ముందు)	మార్చి–మే	పెరిగే వేడి; మే అత్యంత వేడి; వడగాలులు ఎక్కువగా మేలో; సాయంత్రం ఉరుము తుఫానులు, వడగళ్లు, పిడుగులు; రుతుపవనాలకు ముందు జల్లులు ("మామిడి జల్లులు")
నైరుతి రుతుపవనాలు	జూన్–సెప్టెంబర్	ప్రవేశం సాధారణంగా జూన్ రెండో వారంలో; సుమారు జూన్ చివరికి రాష్ట్రమంతా విస్తరిస్తాయి; జూలై–ఆగస్టు అత్యధిక వర్షం; వ్యవసాయ (ఖరీఫ్/వానాకాలం) విత్తనాలు ఎక్కువగా
ఈశాన్య రుతుపవనాలు (తిరోగమన / రుతుపవనానంతర)	అక్టోబర్–డిసెంబర్	బంగాళాఖాతం అల్పపీడన వ్యవస్థలు, చక్రవాతాల నుంచి వర్షం; దక్షిణ, తూర్పు భాగాల్లో ఎక్కువ
శీతాకాలం	డిసెంబర్/జనవరి–ఫిబ్రవరి	పొడి, నిర్మలమైన, చల్లని రాత్రులు; ఉత్తరాన అత్యంత చల్లగా (ఆదిలాబాద్, కుమురం భీమ్ ఆసిఫాబాద్)

3. రుతువుల వారీగా వర్షపాతం (భారత వాతావరణ శాఖ సాధారణాలు, తెలంగాణ ఉపవిభాగం)

రుతువు	సాధారణం (మి.మీ.)	ఏడాదిలో వాటా
జనవరి–ఫిబ్రవరి	14.5	సుమారు 1.5%
మార్చి–మే	59.8	సుమారు 6%
జూన్–సెప్టెంబర్	751.9	సుమారు 79%
అక్టోబర్–డిసెంబర్	123.3	సుమారు 13%
వార్షికం	949.5	100%

నెలవారీ: జూలై 232.7 మి.మీ., ఆగస్టు 225.5 మి.మీ., సెప్టెంబర్ 163.3 మి.మీ., జూన్ 130.4 మి.మీ. అత్యంత పొడి నెలలు: డిసెంబర్, ఫిబ్రవరి (ఒక్కొక్కటి సుమారు 6.7 మి.మీ.).

4. ఎక్కడ ఎక్కువ, ఎక్కడ తక్కువ వర్షం

వర్షం నైరుతి నుంచి ఈశాన్యానికి పెరుగుతుంది: పాత మహబూబ్‌నగర్ ప్రాంతంలో సుమారు 600–700 మి.మీ. నుంచి గోదావరి లోయలో 1,100 మి.మీ. కంటే ఎక్కువకు.

కొలమానం	అత్యధికం	అత్యల్పం
వార్షికం (భారత వాతావరణ శాఖ జిల్లా సాధారణాలు)	ములుగు (సుమారు 1,326 మి.మీ.); తర్వాత ఆదిలాబాద్ (సుమారు 1,165), భద్రాద్రి కొత్తగూడెం, జయశంకర్ భూపాలపల్లి (ఒక్కొక్కటి సుమారు 1,145)	నారాయణపేట (సుమారు 610 మి.మీ.); తర్వాత జోగులాంబ గద్వాల్ (సుమారు 676), నాగర్‌కర్నూల్ (సుమారు 724)
వార్షికం (టీజీడీపీఎస్ 2024)	ములుగు 1,338.6 మి.మీ.	జోగులాంబ గద్వాల్ 589.4 మి.మీ.; నారాయణపేట 619.0 మి.మీ.
నైరుతి రుతుపవనాలు (భారత వాతావరణ శాఖ)	ములుగు 1,135.4 మి.మీ.	నారాయణపేట 435.7 మి.మీ.
ఈశాన్య రుతుపవనాలు (భారత వాతావరణ శాఖ)	ఖమ్మం 163.8 మి.మీ.; తర్వాత నల్గొండ	కుమురం భీమ్ ఆసిఫాబాద్ (సుమారు 95 మి.మీ.)
మండలం (టీజీడీపీఎస్ 2024)	వెంకటాపురం (ములుగు) 1,601.3 మి.మీ.	గట్టు (జోగులాంబ గద్వాల్) 492.9 మి.మీ.

ఈశాన్య రుతుపవనాలు బంగాళాఖాతానికి దగ్గరగా ఉన్న తూర్పు, దక్షిణ ప్రాంతాలకు (ఖమ్మం, నల్గొండ, సూర్యాపేట, యాదాద్రి భువనగిరి) అనుకూలం.
హైదరాబాద్ భారత వాతావరణ శాఖ జిల్లా సాధారణం ఏడాదికి సుమారు 840 మి.మీ.; ఆదిలాబాద్‌ది సుమారు 1,165 మి.మీ.
ఈశాన్య రుతుపవనాలు (భారత వాతావరణ శాఖ): ఖమ్మం 163.8 మి.మీ., తర్వాత నల్గొండ 158.7 మి.మీ.; కుమురం భీమ్ ఆసిఫాబాద్ అత్యల్పం (సుమారు 95 మి.మీ.), ఆదిలాబాద్ సుమారు 104 మి.మీ.

5. ఉష్ణోగ్రత

వేసవి: మేలో సగటు గరిష్ఠ ఉష్ణోగ్రత సుమారు 40 °C. గోదావరి లోయ పట్టణాలు (రామగుండం, భద్రాచలం, కొత్తగూడెం, మంచిర్యాల), ఖమ్మం, నల్గొండ, ఆదిలాబాద్ వడగాలుల సమయంలో తరచూ 44–47 °C నమోదు చేస్తాయి.
భారత వాతావరణ శాఖ కేంద్రాల రికార్డులు (అత్యధిక గరిష్ఠం): భద్రాచలం 48.6 °C (1973), హనుమకొండ 47.8 °C (2003), ఖమ్మం 47.6 °C (2015), నిజామాబాద్, రామగుండం 47.3 °C; హైదరాబాద్ 45.5 °C (1966).
శీతాకాలం: ఉత్తరం అత్యంత చల్లగా ఉంటుంది. ఆదిలాబాద్ 2017 డిసెంబర్ 27న 3.5 °C నమోదు చేసింది; హైదరాబాద్ అత్యల్పం 6.1 °C (1946 జనవరి 8).
ఎత్తులో ఉండటం వల్ల వేసవిలో హైదరాబాద్ లోయ పట్టణాల కంటే కొంచెం మితంగా ఉంటుంది.

6. ఇటీవలి సంవత్సరం: 2025-26 (అర్థ, గణాంక శాఖ, 2026 ఫిబ్రవరి 28 వరకు)

జూన్–ఫిబ్రవరి సాధారణం 863.3 మి.మీ.కు గాను మొత్తం 1,184.5 మి.మీ.: 37% అధికం.
నైరుతి రుతుపవనాలు 988.4 మి.మీ. vs 740.6 మి.మీ. (+33%); ఈశాన్య రుతుపవనాలు 189.6 మి.మీ. vs 110.2 మి.మీ. (+72%); జనవరి–ఫిబ్రవరి 6.5 మి.మీ. vs 12.5 మి.మీ. (−48%).
27 జిల్లాలు అధికం, 6 సాధారణం; 621 మండలాల్లో 460 అధికం, 158 సాధారణం, 3 లోటు.
భారత వాతావరణ శాఖ వర్గాలు: సాధారణం = సాధారణానికి ±19% లోపు; అధికం = +20% లేదా అంతకంటే ఎక్కువ; లోటు = −20% నుంచి −59%.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "తెలంగాణ వర్షంలో ఎక్కువ భాగం ఈశాన్య రుతుపవనాల నుంచి వస్తుంది." ✓ నైరుతి రుతుపవనాలు (జూన్–సెప్టెంబర్) సుమారు 80% ఇస్తాయి.
✗ "సెప్టెంబర్ అత్యధిక వర్షం కురిసే నెల." ✓ జూలై (తర్వాత ఆగస్టు).
✗ "ఆదిలాబాద్‌కు అత్యల్ప వర్షం వస్తుంది." ✓ ఆదిలాబాద్ అత్యధిక వర్షం వచ్చే జిల్లాల్లో ఒకటి; అత్యల్ప వర్షం నారాయణపేట, జోగులాంబ గద్వాల్‌లో.
✗ "ఈశాన్య రుతుపవన వర్షం అత్యధికంగా హైదరాబాద్‌కు వస్తుంది." ✓ భారత వాతావరణ శాఖ సాధారణాల ప్రకారం ఖమ్మంకు అత్యధికం.
✗ "తెలంగాణలో ఇప్పటివరకు నమోదైన అత్యధిక ఉష్ణోగ్రత రామగుండంలో." ✓ భారత వాతావరణ శాఖ కేంద్ర రికార్డు భద్రాచలంలో 48.6 °C (1973 మే 9); రామగుండం రికార్డు 47.3 °C.
✗ "2023 జూలై రికార్డు 24 గంటల వర్షం భూపాలపల్లి పట్టణంలో కురిసింది." ✓ ములుగు, వెంకటాపురం మండలం, లక్ష్మీదేవిపేటలో (సుమారు 65 సెం.మీ.).
✗ "భారత వాతావరణ శాఖ శీతాకాలం డిసెంబర్–ఫిబ్రవరి." ✓ భారత వాతావరణ శాఖ జనవరి–ఫిబ్రవరిని శీతాకాలంగా, అక్టోబర్–డిసెంబర్ను రుతుపవనానంతర (ఈశాన్య రుతుపవనాల) కాలంగా లెక్కిస్తుంది.
✗ "అత్యంత వేడి నెల జూన్." ✓ మే; రుతుపవనాలు జూన్‌ను చల్లబరుస్తాయి.

త్వరిత పునశ్చరణ

ఉష్ణమండల రుతుపవన, అర్ధ శుష్క; భూపరివేష్టితం, సముద్రానికి దూరం.
భారత వాతావరణ శాఖ రుతువులు: జన–ఫిబ్ర, మార్చి–మే, జూన్–సెప్ట (నైరుతి), అక్టో–డిసె (ఈశాన్య).
భారత వాతావరణ శాఖ వార్షిక సాధారణం 949.5 మి.మీ.; నైరుతి 751.9 మి.మీ. (≈80%); ఈశాన్య 123.3 మి.మీ.
అత్యధిక వర్షం నెల జూలై; అత్యంత వేడి మే; అత్యంత చలి డిసె–జన.
వర్షం నైరుతి → ఈశాన్యం పెరుగుతుంది: ములుగు అత్యధికం; నారాయణపేట, జోగులాంబ గద్వాల్ అత్యల్పం.
ఈశాన్య రుతుపవనాల్లో అత్యధికం: ఖమ్మం.
మండలాలు: వెంకటాపురం (ములుగు) అత్యధికం, గట్టు (గద్వాల్) అత్యల్పం (టీజీడీపీఎస్ 2024).
రికార్డు వర్షం: సుమారు 65 సెం.మీ., లక్ష్మీదేవిపేట, ములుగు, 2023 జూలై 26–27.
రికార్డులు: 48.6 °C భద్రాచలం (1973); 3.5 °C ఆదిలాబాద్ (2017).
2025-26 (జూన్–ఫిబ్ర): 1,184.5 మి.మీ. vs 863.3 మి.మీ. సాధారణం, +37% (అర్థ, గణాంక శాఖ, సామాజిక-ఆర్థిక ముఖచిత్రం 2026).

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ, మెయిన్స్ రాత (TGPSC MPSO / ASO సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

శీతోష్ణస్థితి రకంపై చర్చ. కోపెన్ (Köppen) వర్గీకరణలో తెలంగాణలో అధిక భాగం Aw (ఉష్ణమండల తడి-పొడి, సవన్నా). పొడి నైరుతి భాగం (పాత మహబూబ్‌నగర్) BShకు (వేడి అర్ధ శుష్క) దగ్గరగా ఉంటుంది. రాష్ట్ర పుస్తకాలు ఒక్కొక్కటి ఒక్కో పేరు ఇస్తాయి; సమాధానంలో "ప్రధానంగా ఉష్ణమండల తడి-పొడి, నైరుతిలో అర్ధ శుష్క" అని రాయాలి.
ఏ "సాధారణం"? సంస్థలు వేర్వేరు కేంద్రాల నెట్‌వర్క్‌లు, కాలాలు వాడతాయి. భారత వాతావరణ శాఖ (హైదరాబాద్ కేంద్రం, 2021 జిల్లా సాధారణాలు) 949.5 మి.మీ. ఇస్తుంది; మండల వర్షమాపకాలు, టీజీడీపీఎస్ (TGDPS) స్వయంచాలిత వాతావరణ కేంద్రాలు వాడే అర్థ, గణాంక శాఖ 2025 జూన్–2026 ఫిబ్రవరికి 863.3 మి.మీ. సాధారణం ఇచ్చింది (740.6 + 110.2 + 12.5 మి.మీ.); ఇది తక్కువ కావడానికి ఒక కారణం మార్చి–మే రుతువును వదిలేయడం; పుస్తకాలు, గణాంక సంక్షిప్తి 2024 919 మి.మీ. పేర్కొంటాయి. ఎప్పుడూ ఆధారాన్ని, కాలాన్ని చెప్పండి.
వైవిధ్యం. వర్షపాతం ఉత్తరం కంటే దక్షిణాన (మహబూబ్‌నగర్, నారాయణపేట, జోగులాంబ గద్వాల్, నల్గొండ, సూర్యాపేట) ఎక్కువగా మారుతుంది. ఈశాన్య రుతుపవనాలు నైరుతి రుతుపవనాల కంటే చాలా తక్కువ నమ్మదగినవి. అందుకే రాష్ట్ర నైరుతి భాగం కరవు పీడితమై, ఎత్తిపోతల నీటిపారుదల, చెరువులపై ఆధారపడుతుంది.
తీవ్ర ఘటనలు.
- 2023 జూలై 26–27: లక్ష్మీదేవిపేట (ములుగు)లో 24 గంటల్లో సుమారు 65 సెం.మీ.; చిట్యాల (జయశంకర్ భూపాలపల్లి)లో కూడా సుమారు 62 సెం.మీ. నమోదైంది. తర్వాత గోదావరి లోయలో, వరంగల్ చుట్టూ వరదలు వచ్చాయి.
- మేలో వడగాలులు దాదాపు ప్రతి ఏటా మనుషులను, పశువులను బలిగొంటాయి; రుతుపవనాలకు ముందు, రుతుపవన తుఫానుల్లో పిడుగులు ప్రధాన మరణ కారణం. విపత్తు నిర్వహణ: TGG-DI-01.
ప్రకటన స్థాయి అంశాలు.
- నైరుతి రుతుపవనాలు ≈ 80%; ఈశాన్య రుతుపవనాలు ≈ ఏడాది వర్షంలో 13%.
- అత్యధిక వర్షం కురిసే నెల జూలై, సెప్టెంబర్ కాదు.
- ములుగు = అత్యధిక వర్షం; నారాయణపేట/జోగులాంబ గద్వాల్ = అత్యల్పం.
- ఈశాన్య రుతుపవన వర్షం అత్యధికంగా ఖమ్మంకు వస్తుంది.
- భారత వాతావరణ శాఖ అత్యధిక రికార్డు భద్రాచలంలో (48.6 °C); అయినా రామగుండం వేడి ప్రదేశంగా ప్రసిద్ధి.

మెయిన్స్ రాత

చట్రం: తెలంగాణ వ్యవసాయం, నీటి భద్రత ఒకే రుతువుపై ఆధారపడతాయి. వర్షంలో దాదాపు ఐదింట నాలుగు వంతులు నాలుగు నెలల్లో కురుస్తుంది; నైరుతిలో అది ఎక్కువగా మారుతుంది.
అంశాలు:
- రుతుపవనాలపై ఆధారం: ఖరీఫ్ విత్తనాలు, చెరువులు నిండటం, జలాశయాలకు ప్రవాహాలు జూన్–సెప్టెంబర్ వర్షంపై ఆధారపడతాయి.
- ప్రాంతీయ అంతరం: ములుగుకు నారాయణపేట కంటే రెట్టింపు కంటే ఎక్కువ వర్షం; నైరుతి కరవు పీడితం.
- పెరుగుతున్న తీవ్రతలు: ఒక రోజులో 65 సెం.మీ. (2023 జూలై), లోటు సంవత్సరాలతో పాటు అధిక సంవత్సరాలు (2025-26: +37%); మరింత తీవ్రమైన వడగాలులు, పిడుగులు.
- పట్టణ వేడి: హైదరాబాద్ ఉష్ణ ద్వీపం, ఆకస్మిక వరదలు.
ముందున్న మార్గం: దట్టమైన స్వయంచాలిత వాతావరణ కేంద్రాలు, ముందస్తు హెచ్చరికలు (టీజీడీపీఎస్, భారత వాతావరణ శాఖ); ఉష్ణ కార్యాచరణ ప్రణాళికలు; చెరువులు, వాటర్‌షెడ్ పనులు, పంట ఎంపిక ద్వారా కరవు నివారణ; వరద మైదానాలు, పట్టణ మురుగునీటి పారుదల ప్రణాళిక.
దత్తాంశ అంశాలు: భారత వాతావరణ శాఖ సాధారణం 949.5 మి.మీ.; నైరుతి రుతుపవనాలు 751.9 మి.మీ. (79%); ములుగు సుమారు 1,326 మి.మీ. vs నారాయణపేట సుమారు 610 మి.మీ.; రికార్డు 48.6 °C (భద్రాచలం), 3.5 °C (ఆదిలాబాద్).
నమూనా ప్రారంభ వాక్యం: "తెలంగాణ శీతోష్ణస్థితి ఒకే రుతువు కథ: నైరుతి రుతుపవనాలే దాని పంటలను, చెరువులను, తాగునీటిని నిర్ణయిస్తాయి."

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.