ఇక్ష్వాకులు, విష్ణుకుండినులు, వేములవాడ…

ముఖ్య వాస్తవాలు

ఇక్ష్వాకులు (సుమారు క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం – 4వ శతాబ్దం ప్రారంభం): రాజధాని విజయపురి (నాగార్జునకొండ, కృష్ణా తీరం, ఇప్పుడు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో). వీరిని శ్రీపర్వతీయులు అని కూడా అంటారు.
- స్థాపకుడు వాసిష్ఠీపుత్ర చాంతమూలుడు (శాంతమూలుడు): అశ్వమేధ యాగం చేశాడు.
- గొప్పవాడు వీరపురుషదత్తుడు: బౌద్ధం అత్యున్నత దశ.
- చివరివాడు రుద్రపురుషదత్తుడు: ఇతడి 18వ సంవత్సర శాసనం ఫణిగిరిలో (సూర్యాపేట) దొరికింది.
విష్ణుకుండినులు (సుమారు క్రీ.శ. 5వ–6వ శతాబ్దం): తొలి రాజధాని ఇంద్రపాలనగరం (తుమ్మలగూడెం, ఇప్పుడు యాదాద్రి భువనగిరి జిల్లా).
- చిహ్నం సింహం; కులదైవం శ్రీపర్వతస్వామి; అధికార భాష సంస్కృతం.
- గొప్ప పాలకుడు రెండో మాధవవర్మ (జనాశ్రయ): 11 అశ్వమేధ యాగాలు.
- గోవిందవర్మ: తుమ్మలగూడెం తామ్ర శాసనాలు; ఇంద్రపాలనగరంలో రాణి నిర్మించిన బౌద్ధ విహారం.
- కీసరగుట్ట (మేడ్చల్-మల్కాజిగిరి): విష్ణుకుండిన ఆలయాలు (రామలింగేశ్వర), కోట.
వేములవాడ చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 750–973): రాష్ట్రకూటుల సామంతులు; రాజధానులు బోధన్ (పోదన), తర్వాత వేములవాడ (రాజన్న సిరిసిల్ల); వీరి రాజ్యాన్ని సపాదలక్ష అనేవారు.
- గొప్పవాడు రెండో అరికేసరి; ఇతడి ఆస్థాన కవి పంప (కన్నడ ఆదికవి) విక్రమార్జున విజయం, ఆదిపురాణం (క్రీ.శ. 941) రాశాడు.
- బొమ్మలగుట్టపై (కరీంనగర్ జిల్లా) ఉన్న కుర్క్యాల శాసనం (సుమారు క్రీ.శ. 945): జినవల్లభుడు (పంప సోదరుడు) వేయించాడు; ఇందులో తొలి తెలుగు కంద పద్యాలు ఉన్నాయి.
ముదిగొండ చాళుక్యులు (సుమారు 9వ–12వ శతాబ్దం): వేంగి తూర్పు చాళుక్యుల సామంతులు; రాజధాని ముదిగొండ (ఖమ్మం జిల్లా); స్థాపకుడు కొక్కిరాజు; కాకతీయులు వీరి పాలనను అంతం చేశారు.

వివరణ

1. ఇక్ష్వాకులు

శాతవాహనుల సామంతులు (హోదా మహాతలవరి); కృష్ణా లోయలో స్వతంత్రులయ్యారు. TOSS: వీరు సుమారు 100 సంవత్సరాలు పాలించారు.
రాజ్యం: గుంటూరు–కృష్ణా–పల్నాడు ప్రాంతం (ఆంధ్రప్రదేశ్), తెలంగాణలోని నల్గొండ, ఖమ్మం, మహబూబ్‌నగర్ వైపు (ఫణిగిరి, నేలకొండపల్లి, ఏలేశ్వరంలో శాసనాలు, నాణేలు).
అయోధ్యలోని సూర్యవంశ ఇక్ష్వాకు వంశం నుంచి (కాబట్టి బుద్ధుడి కుటుంబం నుంచి) వచ్చామని చెప్పుకున్నారు. వీరు మేనరికం (cross-cousin) వివాహాలు (మేనమామ కుమార్తెతో) చేసుకున్నారు; ఇది దక్షిణాది ఆచారం.

పాలకుడు	ముఖ్య వాస్తవాలు
వాసిష్ఠీపుత్ర చాంతమూలుడు (స్థాపకుడు)	వైదిక రాజు; అశ్వమేధం, వాజపేయం, అగ్నిష్టోమం; భూమి, ఆవులు, బంగారం దానం చేశాడు; స్కందుడి (మహాసేనుడు) భక్తుడు
మాఠరీపుత్ర వీరపురుషదత్తుడు (గొప్పవాడు)	ఉజ్జయిని శక రాజవంశంతో వివాహ సంబంధం; రాజ స్త్రీలు బౌద్ధ కట్టడాలు నిర్మించారు: ఇతడి మేనత్త చాంతిసిరి నాగార్జునకొండలో మహాచైత్యాన్ని నిర్మించింది; బోధిసిరి (ఒక ఉపాసిక) ఒక చైత్యాన్ని నిర్మించింది; కొన్ని పుస్తకాలు ఇతడిని "దక్షిణాది అశోకుడు" అంటాయి
ఎహువల చాంతమూలుడు	వంశంలో తొలి సంస్కృత శాసనాలు; నాగార్జునకొండలో హిందూ ఆలయాలు (కార్తికేయుడికి, పుష్పభద్రస్వామికి, ఇతర దేవతలకు); ఇతడి సేనాని ఎలిసిరి కార్తికేయ ఆలయాన్ని నిర్మించాడు (ఏలేశ్వరం పట్టణాన్ని పుస్తకాలు అతడి పేరుతో ముడిపెడతాయి)
రుద్రపురుషదత్తుడు (చివరివాడు)	ఇతడి 18వ పాలనా సంవత్సరానికి చెందిన శాసనం ఫణిగిరిలో (రాజు ప్రధాన వైద్యుడు నెలకొల్పిన ధర్మచక్ర స్తంభం); పల్లవ సింహవర్మ ఈ వంశాన్ని అంతం చేశాడు (మంచికల్లు శాసనం, ఆంధ్రప్రదేశ్)

అభీర రాజు వసుసేనుడు కొంతకాలం విజయపురిని ఆక్రమించాడు (ఇతడి శాసనం నాగార్జునకొండలో ఉంది).
సేవలు: దక్కన్‌లో తొలి ఇటుక హిందూ ఆలయాల్లో కొన్ని (నాగార్జునకొండ); శ్రీలంక, ఇతర దేశాల భిక్షువుల కోసం బౌద్ధ ఆరామాలు; మొదట ప్రాకృత, తర్వాత సంస్కృత శాసనాలు.

2. వాకాటకులు (సంక్షిప్తంగా)

మధ్య భారత రాజవంశం (స్థాపకుడు వింధ్యశక్తి, క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం). వీరి అధికారం ఉత్తర తెలంగాణ (ఆదిలాబాద్ వైపు) వరకు విస్తరించింది; తొలి విష్ణుకుండినులు వీరి సామంతులు, విష్ణుకుండిన రాజులు వాకాటక రాకుమార్తెలను వివాహం చేసుకున్నారు.

3. విష్ణుకుండినులు

4వ శతాబ్దం చివర లేదా 5వ శతాబ్దంలో తెలంగాణలో ఎదిగి కోస్తా ఆంధ్రకు విస్తరించారు. పుస్తకాల మధ్య తేదీలు భిన్నంగా ఉంటాయి (TOSS: 4వ నుంచి 6వ శతాబ్దాలు; కొన్ని పుస్తకాలు: సుమారు క్రీ.శ. 358–569; ఇతరులు సుమారు క్రీ.శ. 420–624).
రాజధానులు (చాలా పుస్తకాలు ఇచ్చే క్రమంలో): ఇంద్రపాలనగరం (తుమ్మలగూడెం, వలిగొండ ప్రాంతం, యాదాద్రి భువనగిరి) → అమరపురం (అమరావతి) → దెందులూరు (ఏలూరు సమీపం, ఆంధ్రప్రదేశ్). TOSS ఏలేశ్వరం, కీసరగుట్ట, వినుకొండలను కూడా పేర్కొంటుంది.
కొద్ది శాసనాల ద్వారా సుమారు 10 మంది రాజులు తెలుసు (TOSS పది మందిని లెక్కిస్తుంది); పేర్లు పునరావృతమవడం వల్ల వారి క్రమంపై వివాదం ఉంది.

పాలకుడు	ముఖ్య వాస్తవాలు
ఇంద్రవర్మ (స్థాపకుడు)	సామంతుడిగా మొదలయ్యాడు (చాలా పుస్తకాల ప్రకారం వాకాటకుల సామంతుడు); నల్గొండ–భువనగిరి ప్రాంతాన్ని పాలించాడు
మొదటి గోవిందవర్మ	తుమ్మలగూడెం తామ్ర శాసనాలు (మొదటి సెట్, 37వ సంవత్సరం): ఇంద్రపురంలో (ఇంద్రపాలనగరం) ఇతడి పట్టపురాణి పరమభట్టారిక మహాదేవి నిర్మించిన విహారంలోని బౌద్ధ సంఘానికి పెంకపర (ఎన్మదల కూడా) గ్రామాన్ని దానం చేశాడు; TOSS: పృథ్వీమూల రాకుమార్తెను వివాహం చేసుకున్నాడు; చైతన్యపురి (హైదరాబాద్) ప్రాకృత శాసనం గోవిందరాజ విహారాన్ని పేర్కొంటుంది
రెండో మాధవవర్మ (జనాశ్రయ)	గొప్ప రాజు; 11 అశ్వమేధ యాగాలు, అనేక ఇతర యజ్ఞాలు; వాకాటక రాకుమార్తెను వివాహం చేసుకున్నాడు; సామ్రాజ్యాన్ని తూర్పు తీరం వరకు విస్తరించాడు; TOSS: రాజధానిని ఇంద్రపాలనగరం నుంచి అమరపురానికి (అమరావతి) మార్చి, కీసరగుట్టలో రామలింగేశ్వర ఆలయాన్ని నిర్మించాడు
మొదటి విక్రమేంద్రవర్మ	వాకాటక రాణి కుమారుడు; కవిగా ప్రసిద్ధుడు
ఇంద్రభట్టారకవర్మ	ఘటికలను (వైదిక విద్యా కేంద్రాలు) స్థాపించాడని ఖ్యాతి
రెండో విక్రమేంద్రవర్మ	తుమ్మలగూడెం తామ్ర శాసనాలు (రెండో సెట్, 11వ సంవత్సరం): పల్లవ సింహవర్మను ఓడించిన తర్వాత అదే విహారానికి దానం; చిక్కుళ్ల తామ్ర శాసనాల్లో (ఆంధ్రప్రదేశ్) తొలి తెలుగు పదబంధం "విజయ రాజ్య సంవత్సరంబుల్" ఉంది (TOSS)
మూడో మాధవవర్మ	TOSS: ఇతడి కాలంలో కవి గుణస్వామి సంస్కృత ఛందో గ్రంథం *జనాశ్రయ ఛందోవిచ్ఛితి*ని రాశాడు (ఇతర పుస్తకాలు దీన్ని జనాశ్రయ బిరుదు గల రాజుతో ముడిపెడతాయి)
తర్వాతి రాజులు	బాదామి చాళుక్య రెండో పులకేశి చేతిలో వేంగిని కోల్పోయారు (7వ శతాబ్దం ప్రారంభం); అతడు వేంగిలో కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడిని నియమించాడు (తూర్పు చాళుక్యుల ఆరంభం)

లక్షణాలు: సంస్కృత శాసనాలు; వైదిక పునరుజ్జీవనం (అశ్వమేధం, హిరణ్యగర్భం); ఘటికలు; రాతిలో తొలిచిన గుహాలయాలు (ఉండవల్లి, మొగల్రాజపురం, భైరవకోన, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో); నాణేలపై సింహం; తెలంగాణలో భువనగిరి, ఫణిగిరి, ఏలేశ్వరం, కీసరగుట్ట, సుల్తానాబాద్‌లలో నాణేలు దొరికాయి.
కీసరగుట్ట (కీసర, మేడ్చల్-మల్కాజిగిరి జిల్లా): వందలాది శివలింగాలు, కోట గోడ, విష్ణుకుండిన కాలపు ఆలయ అవశేషాలు ఉన్న కొండ; రామలింగేశ్వర ఆలయంలో ఇప్పటికీ పూజలు జరుగుతాయి.

4. తెలంగాణలో బాదామి చాళుక్యులు, రాష్ట్రకూటులు (సంక్షిప్తంగా)

బాదామి (పశ్చిమ) చాళుక్యులు (6వ–8వ శతాబ్దం): పశ్చిమ తెలంగాణను పాలించారు. అలంపూర్ నవబ్రహ్మ ఆలయాలు (జోగులాంబ గద్వాల్ జిల్లా, తుంగభద్ర తీరం) వీరి కాలంలో నిర్మించారు.
రాష్ట్రకూటులు (దంతిదుర్గుడి నుంచి, సుమారు క్రీ.శ. 753; రాజధాని మాన్యఖేట): వేములవాడ చాళుక్యుల అధిపతులు. క్రీ.శ. 973లో రెండో తైలపుడు కళ్యాణి (పశ్చిమ) చాళుక్య రాజ్యాన్ని స్థాపించడంతో వీరి పాలన ముగిసింది; కాకతీయులు ఎదిగే వరకు కళ్యాణి చాళుక్యులే తెలంగాణలో చాలా భాగాన్ని పాలించారు.

5. వేములవాడ చాళుక్యులు

సత్యాశ్రయ రణవిక్రముడి (ఒక బాదామి చాళుక్య రాకుమారుడు) వంశజులమని చెప్పుకున్న చాళుక్య కుటుంబ శాఖ. రాజ్యం: సపాదలక్ష ("1,25,000"), సుమారుగా పాత కరీంనగర్, నిజామాబాద్, ఆదిలాబాద్ జిల్లాలు.
ఆధారాలు: కొల్లిపర తామ్ర శాసనాలు (మొదటి అరికేసరి), వేములవాడ శాసనం (రెండో అరికేసరి), పర్భణి తామ్ర శాసనాలు (మూడో అరికేసరి, క్రీ.శ. 966), కుర్క్యాల శాసనం, పంప విక్రమార్జున విజయం.

పాలకుడు	ముఖ్య వాస్తవాలు
వినయాదిత్య యుద్ధమల్లుడు (స్థాపకుడు; TOSS: విక్రమాదిత్య యుద్ధమల్లుడు)	దంతిదుర్గుడికి సహాయం చేశాడు; బోధన్ నుంచి పాలించాడు
మొదటి అరికేసరి	రాష్ట్రకూట ధ్రువుడికి సహాయం చేశాడు; తూర్పు చాళుక్య నాలుగో విష్ణువర్ధనుడితో యుద్ధం చేశాడు; రాజధానిని వేములవాడకు మార్చాడు
మొదటి బద్దెగ	బిరుదు సోలదగండ (42 యుద్ధాల వీరుడు); తూర్పు చాళుక్య మొదటి భీముడిని బంధించాడు (తర్వాత ముదిగొండ అధిపతి కుసుమాయుధుడు విడిపించాడు); వేములవాడలో భీమేశ్వర (బద్దెగేశ్వర) ఆలయాన్ని నిర్మించాడు
రెండో నరసింహుడు	రాష్ట్రకూట మూడో ఇంద్రుడి ఉత్తర దండయాత్రలో పాల్గొన్నాడు; ప్రతీహార మహీపాలుడిని ఓడించాడు; మూడో ఇంద్రుడి సోదరి జాకవ్వను వివాహం చేసుకున్నాడు
రెండో అరికేసరి (గొప్పవాడు)	పంప కవికి పోషకుడు; నాలుగో గోవిందుడికి వ్యతిరేకంగా మూడో అమోఘవర్షుడిని రాష్ట్రకూట సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టడానికి సహాయం చేశాడు; వేములవాడ శాసనం; వేములవాడలో ఆలయాలు
వాగరాజు / రెండో బద్దెగ	సోమదేవ సూరి కోసం వేములవాడలో శుభధామ జినాలయాన్ని (జైన ఆలయం) నిర్మించాడు
మూడో అరికేసరి (చివరివాడు)	పర్భణి తామ్ర శాసనాలు (క్రీ.శ. 966); సోమదేవ సూరి జైన ఆలయానికి దానాలు; రాష్ట్రకూటులతో పాటే వంశం పతనమైంది (973)

వీరి ఆస్థాన సాహిత్యం:

కవి	గ్రంథం	భాష
పంప (కన్నడ ఆదికవి)	విక్రమార్జున విజయం (పంప భారతం; అర్జునుడిగా రెండో అరికేసరి), ఆదిపురాణం (తొలి తీర్థంకరుడి జీవితం)	కన్నడ
జినవల్లభుడు (పంప సోదరుడు)	బొమ్మలగుట్టపై కుర్క్యాల శాసనం: జైన ఆలయం, చక్రేశ్వరి విగ్రహం; కన్నడ, సంస్కృత, తెలుగు పద్యాలు	త్రిభాషా
సోమదేవ సూరి	యశస్తిలక చంపు (క్రీ.శ. 959), నీతివాక్యామృతం	సంస్కృతం
మల్లియ రేచన	కవిజనాశ్రయం (తెలుగు ఛందస్సు; రచయితపై వివాదం ఉంది)	తెలుగు

మతం: జైనం అత్యున్నత దశ (వేములవాడ, బోధన్, బొమ్మలగుట్ట, రేపాక); శైవ ఆలయాలు (భీమేశ్వర, రాజేశ్వర) కూడా నిర్మించారు. రాజన్న సిరిసిల్ల జిల్లాలోని వేములవాడ శ్రీ రాజరాజేశ్వర ఆలయ సముదాయం ఈ తొలి ఆలయ కేంద్రం చుట్టూనే పెరిగింది.

6. ముదిగొండ చాళుక్యులు

ఖమ్మం–వరంగల్ ప్రాంతంలోని మరో చాళుక్య శాఖ; ఈ ప్రాంతాన్ని కొరవి సీమ అనేవారు (కొరవి = కురవి, ఇప్పుడు మహబూబాబాద్ జిల్లా). రాజధాని ముదిగొండ (ఖమ్మం జిల్లా); కొరవి, బొట్టు (ఖమ్మం) కూడా.
వేంగి తూర్పు చాళుక్యుల సామంతులైన వీరు రాష్ట్రకూటులు, వేములవాడ చాళుక్యుల నుంచి వేంగి వాయవ్య సరిహద్దును కాపాడారు.
పాలకులు: కొక్కిరాజు (స్థాపకుడు), రణమర్ద, మొదటి కుసుమాయుధుడు (తూర్పు చాళుక్య మొదటి భీముడిని రాష్ట్రకూటులు, బద్దెగ నుంచి విడిపించాడు), బిజ్జయ (TOSS: బిజయిత; నాలుగో గోవిందుడికి వ్యతిరేకంగా రెండో అరికేసరి ఇతడికి సహాయం చేశాడు), తర్వాత బొట్టు బేతరాజు, కుసుమాయుధుల వరుస, నాగతిరాజు (చివరివాడు).
ఆధారాలు: మొగలిచెరువు తామ్ర శాసనాలు, కొరవి శాసనం, క్రివ్వక శాసనం.
ముగింపు: 12వ శతాబ్దంలో కాకతీయ రుద్రదేవుడు, అతడి సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు వీరి భూభాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు; చివరి పాలకులు కోస్తా ఆంధ్రకు వెళ్లిపోయారు.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "రెండో మాధవవర్మ ఇక్ష్వాకు రాజు." ✓ ఇతడు విష్ణుకుండినుల్లో గొప్పవాడు (జనాశ్రయ; 11 అశ్వమేధ యాగాలు).
✗ "పంప విక్రమార్జున విజయాన్ని తెలుగులో రాశాడు." ✓ కన్నడంలో రాశాడు; తొలి తెలుగు పద్యాలు జినవల్లభుడి కుర్క్యాల శాసనంలో ఉన్నాయి.
✗ "వేములవాడ చాళుక్యులు తూర్పు చాళుక్యుల సామంతులు." ✓ వారు రాష్ట్రకూటుల సామంతులు; ముదిగొండ చాళుక్యులు తూర్పు చాళుక్యుల సేవలో ఉన్నారు.
✗ "విష్ణుకుండినుల తొలి రాజధాని దెందులూరు." ✓ తొలి రాజధాని ఇంద్రపాలనగరం (తెలంగాణ); దెందులూరు చివరిది.
✗ "ఫణిగిరి శాసనం వీరపురుషదత్తుడిది." ✓ ఇది రుద్రపురుషదత్తుడిది, 18వ సంవత్సరం.
✗ "కుర్క్యాల శాసనం వేములవాడ పట్టణంలో ఉంది." ✓ ఇది కరీంనగర్ జిల్లా కురిక్యాల గ్రామం సమీపంలోని బొమ్మలగుట్టపై ఉంది.
✗ "విష్ణుకుండినుల చిహ్నం వరాహం." ✓ వారి చిహ్నం సింహం; వరాహం చాళుక్యుల చిహ్నం.
✗ "ముదిగొండ నల్గొండ జిల్లాలో ఉంది." ✓ ముదిగొండ ఖమ్మం జిల్లాలో ఉంది.
✗ "మొదటి బద్దెగ బిరుదు సోలదగండ అంటే 12 యుద్ధాల విజేత." ✓ 42 యుద్ధాల వీరుడు.

త్వరిత పునశ్చరణ

ఇక్ష్వాకులు: విజయపురి; చాంతమూలుడు (స్థాపకుడు, అశ్వమేధ యాగం), వీరపురుషదత్తుడు (బౌద్ధ అత్యున్నత దశ), రుద్రపురుషదత్తుడు (చివరివాడు; ఫణిగిరి 18వ సంవత్సర శాసనం).
పల్లవ సింహవర్మ ఇక్ష్వాకులను అంతం చేశాడు; అభీర వసుసేనుడు కొంతకాలం విజయపురిని ఆక్రమించాడు.
విష్ణుకుండినులు: ఇంద్రపాలనగరం (తుమ్మలగూడెం) → అమరపురం → దెందులూరు; సింహం చిహ్నం; సంస్కృతం.
గోవిందవర్మ: తుమ్మలగూడెం తామ్ర శాసనాలు; రాణి పరమభట్టారిక మహాదేవి విహారం.
రెండో మాధవవర్మ (జనాశ్రయ): 11 అశ్వమేధ యాగాలు; కీసరగుట్ట రామలింగేశ్వర ఆలయం.
రెండో పులకేశి విష్ణుకుండిన పాలనను అంతం చేశాడు; వేంగిలో కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడు.
వేములవాడ చాళుక్యులు (సుమారు 750–973): బోధన్ → వేములవాడ; రాష్ట్రకూటుల సామంతులు; సపాదలక్ష.
రెండో అరికేసరి: పంప (విక్రమార్జున విజయం, ఆదిపురాణం, 941, కన్నడ).
కుర్క్యాల శాసనం (సుమారు 945, బొమ్మలగుట్ట, జినవల్లభుడు): తొలి తెలుగు కంద పద్యాలు.
ముదిగొండ చాళుక్యులు: ముదిగొండ (ఖమ్మం); తూర్పు చాళుక్యుల సామంతులు; కాకతీయులు అంతం చేశారు.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ, మెయిన్స్ రాత (TGPSC MPSO / ASO సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

"అంధకార యుగం" కాని యుగం. పాత చరిత్రకారులు సుమారు క్రీ.శ. 230–600 కాలాన్ని తెలంగాణకు "అంధకార యుగం" అన్నారు. ఫణిగిరి (ఇక్ష్వాకు శాసనం, నాణేలు), తుమ్మలగూడెం, చైతన్యపురి (విష్ణుకుండిన రికార్డులు), కీసరగుట్టలోని ఆవిష్కరణలు ఈ కాలంలో తెలంగాణలో రాజ్యాలు నిరంతరంగా కొనసాగాయని చూపుతాయి.
ఫణిగిరి శాసనం. అష్టభుజ స్తంభంపై ప్రాకృత, సంస్కృత మిశ్రమంలో ఉన్న బ్రాహ్మీ శాసనం; బుద్ధుడిని స్తుతించే పద్యాలతో మొదలవుతుంది. రుద్రపురుషదత్తుడి 18వ పాలనా సంవత్సరానికి చెందిన ఈ శాసనం రాజు ప్రధాన వైద్యుడు నెలకొల్పిన ధర్మచక్ర స్తంభాన్ని నమోదు చేస్తుంది. ఇది ఇతడి తెలిసిన పాలనా కాలాన్ని సుమారు 11 నుంచి 18 సంవత్సరాలకు పెంచింది; ఇక్ష్వాకు పాలన సూర్యాపేట వరకు విస్తరించిందని చూపింది. 2024 ఏప్రిల్‌లో అదే ప్రదేశంలో ఇక్ష్వాకు కాలపు 3,730 సీసపు నాణేల నిధి దొరికినట్లు ప్రకటించారు.
బౌద్ధం నుంచి వైదిక రాజరికానికి మార్పు. ఇక్ష్వాకు రాజులు వైదికులు కాగా వారి రాణులు బౌద్ధులు; విష్ణుకుండినులు దృఢంగా వైదికులు (అశ్వమేధం, ఘటికలు), అయినా తొలి రాణులు విహారాలు నిర్మించారు. 7వ శతాబ్దం నాటికి తెలంగాణలో బౌద్ధ ప్రదేశాలు క్షీణదశలో ఉన్నాయి.
భాషా మైలురాళ్లు.
- శాసనాల్లో ప్రాకృతం (శాతవాహనులు) → సంస్కృతం (ఇక్ష్వాకుల్లో ఎహువల చాంతమూలుడు; విష్ణుకుండినుల రికార్డులన్నీ).
- రాజ రికార్డులో తెలుగు పదాలు: చిక్కుళ్ల తామ్ర శాసనాలు (విష్ణుకుండిన, ఆంధ్రప్రదేశ్).
- తెలుగు పద్యం: కుర్క్యాల శాసనం (సుమారు క్రీ.శ. 945, బొమ్మలగుట్ట, కరీంనగర్), మూడు కంద పద్యాలతో (కొందరు పండితులు దీన్ని 941 నాటిదిగా చెబుతారు); తెలుగుకు ప్రాచీన భాష హోదా (2008) ఇవ్వడానికి ఆధారాల్లో దీన్ని ఉదహరించారు.
రెండు చాళుక్య వంశాలు, ఇద్దరు అధిపతులు. వేములవాడ = రాష్ట్రకూటుల (మాన్యఖేట) సామంతులు; ముదిగొండ = తూర్పు చాళుక్యుల (వేంగి) సామంతులు. వీరి యుద్ధాలు రాష్ట్రకూట–వేంగి సంఘర్షణకు ప్రతిబింబం; అయినా రెండో అరికేసరి ముదిగొండ రాకుమారుడు విజయాదిత్యుడికి కూడా సహాయం చేశాడు.
జాగ్రత్తగా చూడాల్సిన వివాదాస్పద అంశాలు.
- విష్ణుకుండినుల తేదీలు, రాజధానులు, రాజుల క్రమం పుస్తకాల మధ్య భిన్నంగా ఉంటాయి; పరీక్షకు TOSS పాఠ్యపుస్తకమే ప్రామాణికం.
- వేములవాడ స్థాపకుడి పేరు వినయాదిత్య (చాలా పుస్తకాలు) లేదా విక్రమాదిత్య యుద్ధమల్లుడు (TOSS).
- కవిజనాశ్రయం: పుస్తకాలు మల్లియ రేచనకు ఆపాదిస్తాయి; కొందరు పండితులు వేములవాడ భీమకవికి ఆపాదిస్తారు.
ప్రకటన స్థాయి అంశాలు.
- 11 అశ్వమేధ యాగాలు = రెండో మాధవవర్మ (విష్ణుకుండిన). సోలదగండ (42 యుద్ధాలు) = మొదటి బద్దెగ (వేములవాడ).
- పంప రాసింది కన్నడంలో, తెలుగులో కాదు; ఆయన సోదరుడి కుర్క్యాల శాసనంలో తెలుగు పద్యాలు ఉన్నాయి.
- తుమ్మలగూడెం తామ్ర శాసనాలు = విష్ణుకుండిన (గోవిందవర్మ, రెండో విక్రమేంద్రవర్మ); కొల్లిపర తామ్ర శాసనాలు = వేములవాడ (మొదటి అరికేసరి).

మెయిన్స్ రాత

చట్రం: సుమారు క్రీ.శ. 230 నుంచి 1100 వరకు తెలంగాణ వెనుకబడిన ప్రాంతం కాదు: ప్రాంతీయ వంశాల వరుస సంస్కృత-వైదిక ఆస్థాన సంస్కృతిని నిర్మించింది, బౌద్ధ, జైన సంస్థలను కాపాడింది, తొలి తెలుగు పద్యాన్ని అందించింది.
వాడదగిన అంశాలు:
- రాజకీయం: సామంతులు రాజులుగా మారడం (శాతవాహనుల నుంచి ఇక్ష్వాకులు; వాకాటకుల నుంచి విష్ణుకుండినులు; రాష్ట్రకూటుల కింద వేములవాడ; వేంగి కింద ముదిగొండ).
- మతం: బౌద్ధం (ఫణిగిరి, ఇంద్రపాలనగర విహారం) → వైదిక పునరుజ్జీవనం (అశ్వమేధం, ఘటికలు) → జైన వికాసం (వేములవాడ, బొమ్మలగుట్ట).
- సంస్కృతి: ప్రాకృతం → సంస్కృతం → కన్నడ కావ్యాలు (పంప), తొలి తెలుగు పద్యం (కుర్క్యాల).
- ఆధారాలు: తెలంగాణ ప్రదేశాల శాసనాలు, నాణేలు "అంధకార యుగం" అభిప్రాయాన్ని సరిదిద్దుతాయి.
ముందున్న మార్గం / వారసత్వం: కీసరగుట్ట, బొమ్మలగుట్ట, ఫణిగిరిలను రక్షించడం; తామ్ర శాసనాలను ప్రచురించి డిజిటలీకరించడం; ఈ ప్రదేశాలను ఒక వారసత్వ సర్క్యూట్‌లో కలపడం.
నమూనా ప్రారంభ వాక్యం: "ఒకప్పుడు తెలంగాణ అంధకార యుగంగా పిలిచిన శాతవాహనులకు, కాకతీయులకు మధ్య శతాబ్దాలపై ఇప్పుడు ఫణిగిరి, తుమ్మలగూడెం, బొమ్మలగుట్ట శాసనాలు వెలుగు ప్రసరిస్తున్నాయి."

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.