శాతవాహన యుగం: ఆర్థిక వ్యవస్థ, సమాజం, మతం, సంస్కృతి

వివరణ

1. వ్యవసాయం, భూమి

• పంటలు: వరి, చిరుధాన్యాలు (జొన్న), గోధుమ, పప్పుధాన్యాలు, నువ్వులు, చెరకు, పత్తి; గాథాసప్తశతి గ్రామీణ వ్యవసాయ జీవితాన్ని వర్ణిస్తుంది.
• నీటిపారుదల: బావులు, చెరువులు, కాలువలు; నీటిని తోడే చక్రాల గురించి నాసిక్ శాసనాలు చెబుతాయి ("జల యంత్ర" కార్మికుల శ్రేణి).
• భూదానాలు: రాజులు గ్రామాలను, భూములను బ్రాహ్మణులకు, బౌద్ధ భిక్షువులకు మినహాయింపులతో దానం చేశారు (అధికారులు, సైనికులు ప్రవేశించరాదు; పన్నులు లేవు). గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి నాసిక్‌లో భిక్షువులకు భూమి దానం చేశాడు.
• పన్నులు: భూమిశిస్తు (ఆరో వంతు), చేతివృత్తులపై పన్ను (కారుకరం), వాణిజ్యంపై సుంకాలు, బకాయిలు. ఉప్పు తయారీ రాజ గుత్తాధిపత్యం (పుస్తకాలు).

2. చేతివృత్తులు, శ్రేణులు

• చేతివృత్తులు: నేత (పత్తి, మస్లిన్), లోహపని (ఇనుము, రాగి, బంగారం), పూసల తయారీ, దంతం, కుండల తయారీ, కుమ్మరులు, నూనె గానుగవారు, వెదురు పనివారు, ధాన్యం వ్యాపారులు.
• శ్రేణులు: ప్రతి శ్రేణికి ఒక అధిపతి (సెట్ఠి), సొంత నియమాలు (శ్రేణి-ధర్మం) ఉండేవి. అవి:
  • దాతల నుంచి డిపాజిట్లు తీసుకుని స్థిర వడ్డీ చెల్లించాయి
  • గుహలు, స్థూపాలు, భిక్షువులకు దానాలకు నిధులు సమకూర్చాయి
  • కొన్నిసార్లు పట్టణ సభలుగా (నిగమం) వ్యవహరించాయి.
• ఉదాహరణ (శక రాజు నహపానుడి అల్లుడు ఉషవదాతుడి నాసిక్ శాసనం): ఒక నేత శ్రేణి వద్ద 2,000 కార్షాపణాలు నెలకు 1% (సంవత్సరానికి 12%) వడ్డీకి, మరో శ్రేణి వద్ద 1,000 నెలకు 3/4% (సంవత్సరానికి 9%) వడ్డీకి డిపాజిట్ చేశారు; ఆ వడ్డీతో భిక్షువులకు వస్త్రాలు సమకూర్చాలి.
• తెలంగాణ ఆధారాలు: కొండాపూర్, పెద్దబంకూరులో ఇనుప కిట్టం, కొలుములు; కోటిలింగాల, కొండాపూర్‌లో స్వర్ణకారుల, పూసల కార్ఖానాలు (పుస్తకాలు సంగ్రహించిన తవ్వకాల నివేదికల ప్రకారం).

3. వాణిజ్యం, పట్టణాలు

• అంతర్గత మార్గాలు: దక్షిణాపథం ప్రతిష్ఠానపురాన్ని, తెలంగాణ పట్టణాలను, తూర్పు తీరాన్ని కలిపింది. ఈ మార్గాల్లోని తెలంగాణ పట్టణాలు: కోటిలింగాల, ధూళికట్ట, పెద్దబంకూరు, కొండాపూర్, ఫణిగిరి, నేలకొండపల్లి.
• విదేశీ వాణిజ్యం: రోమన్ సామ్రాజ్యంతో (ఎగుమతులు: నూలు వస్త్రం, మస్లిన్, సుగంధ ద్రవ్యాలు, మిరియాలు, దంతం, విలువైన రాళ్లు; దిగుమతులు: బంగారు, వెండి నాణేలు, మద్యం, గాజు). తర్వాత తూర్పు తీరం నుంచి ఆగ్నేయాసియాతో వాణిజ్యం.
• ఆధారాలు: పెరిప్లస్ (క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దం), టాలెమీ దక్కన్ ఓడరేవులు, మార్కెట్ల పేర్లను ఇస్తారు.
• తెలంగాణ పట్టణాలు (తవ్వకాలు జరిగినవి):

4. నాణేలు

• లోహాలు: సీసం (దక్కన్‌లో అత్యంత సాధారణం), పోటిన్, రాగి, వెండి (చివరి దశలో పశ్చిమ క్షత్రపులను అనుకరించిన రాజుల చిత్తరువు నాణేలు).
• చిహ్నాలు: ఏనుగు, సింహం, గుర్రం, ఉజ్జయిని చిహ్నం (నాలుగు వృత్తాలతో కూడిన శిలువ), కొండ (చైత్య) చిహ్నం, ఓడ (యజ్ఞశ్రీ).
• తిరిగి ముద్రించిన నాణేలు: గౌతమీపుత్రుడు నహపానుడి వెండి నాణేలను తిరిగి ముద్రించాడు (నాసిక్ సమీపంలోని జోగల్‌తెంభి నిధి).
• తెలంగాణ ప్రదేశాల్లో రోమన్ నాణేలు దొరికాయి: పెద్దబంకూరు (రోమన్ వర్తకుడి మట్టి బొమ్మతో పాటు), కొండాపూర్ (అగస్టస్ బంగారు నాణెం, ప్రదేశ ప్రదర్శనశాలలో).

5. సమాజం

• నాలుగు వర్ణాలు ఉన్నా కఠినంగా లేవు; విదేశీయులు (శకులు, యవనులు) సమాజంలో కలిసిపోయారు, వర్ణాంతర వివాహాలు జరిగాయి (శాతవాహనులే ఒక శక కుటుంబంతో వివాహ సంబంధం కలుపుకున్నారు).
• గౌతమీపుత్రుడు వర్ణాల కలయికను ఆపానని చెప్పుకున్నాడు (నాసిక్); అంటే కలయిక నిజంగా జరిగేదని తెలుస్తుంది.
• కుటుంబం: ఉమ్మడి కుటుంబాలు; రాజులకు తల్లుల పేర్లు. మహిళలు: రాణులు శాసనాలు వేయించారు, దానాలు చేశారు (నాగనిక, గౌతమీ బాలశ్రీ); సాధారణ మహిళలు స్థూపాలకు దానాలు ఇచ్చారు. ఉన్నత వర్గాల మహిళలకు ఆస్తి హక్కు ఉండేది.
• వృత్తి సమూహాలు: హాలిక (నాగలి దున్నేవాడు), గహపతి (గృహస్థుడు-భూస్వామి), సెట్ఠి (వర్తకుడు), కోలిక (నేతగాడు), కమార (కమ్మరి), వధకి (వడ్రంగి), గంధిక (సుగంధ ద్రవ్యాల వ్యాపారి).
• పండుగలు, వినోదాలు (గాథాసప్తశతి నుంచి): రుతువుల పండుగలు, సంగీతం (వీణ, వేణువు, డోలు), నృత్యం.

6. మతం

• వైదిక మతం: రాజులు అశ్వమేధ యాగం, రాజసూయ యాగం చేశారు (మొదటి శాతకర్ణి); ఇంద్రుడు, వాసుదేవుడు, సంకర్షణుడు, సూర్యుడిని పూజించారు (నానాఘాట్ స్తుతి); బ్రాహ్మణులకు భూములు దానం చేశారు.
• బౌద్ధం: ప్రధానంగా రాణులు, వర్తకులు, శ్రేణులు పోషించారు; రాజులు కూడా దానాలు ఇచ్చారు. శాఖలు: తొలి థేరవాద/హీనయాన సమూహాలు, కృష్ణా లోయలో చైత్యక సంబంధిత శాఖలు, ఆచార్య నాగార్జునుడి ఆధ్వర్యంలో మహాయానం.
• జైనం: తెలంగాణలో బలంగా ఉంది; జైన సంప్రదాయం సిముఖుడిని జైనంతో ముడిపెడుతుంది; కోటిలింగాల సమీపంలోని మునులగుట్టపై భిక్షువుల కోసం రాతిలో తొలిచిన పడకలు ఉన్నాయి (అవి జైనులవా, బౌద్ధులవా అని ఏ శాసనమూ నిర్ధారించదు).
• ఆచార్య నాగార్జునుడు (సుమారు క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం): మాధ్యమిక తత్వశాస్త్ర స్థాపకుడు (శూన్యతా సిద్ధాంతం, "శూన్యం"); ప్రధాన గ్రంథం మూలమధ్యమకకారిక; ఒక శాతవాహన రాజును ఉద్దేశించి రాసిన సుహృల్లేఖ ("మిత్రునికి లేఖ") (సంప్రదాయం: యజ్ఞశ్రీ). బౌద్ధ సంప్రదాయం ఆయనను శ్రీపర్వతంతో (నాగార్జునకొండ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో) ముడిపెడుతుంది.

7. తెలంగాణలోని బౌద్ధ ప్రదేశాలు

8. వాస్తుశిల్పం, కళ

• స్థూపం: అవశేషాలపై నిర్మించిన ఘన గుమ్మటం; చుట్టూ కంచె (వేదిక), ద్వారాలు (తోరణం), కృష్ణా లోయలో ప్రతి వైపు ఐదు స్తంభాలతో బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన ఆయక వేదికలు.
• చైత్యం: ఒక చివర స్థూపం ఉన్న ప్రార్థనా మందిరం (రాతిలో తొలిచిన ఉదాహరణలు: మహారాష్ట్రలోని కార్లే, భాజా, నాసిక్, కన్హేరి).
• విహారం: భిక్షువుల నివాసం (మండపం చుట్టూ గదులు).
• అమరావతి శైలి (కృష్ణా లోయ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో): లేత ఆకుపచ్చ-తెలుపు సున్నపురాతిపై కథనాత్మక ఉబ్బెత్తు శిల్ప ఫలకాలు; చైతన్యవంతమైన, సన్నని ఆకృతులు; బుద్ధుడి జీవిత ఘట్టాలు, జాతక కథల దృశ్యాలు. ఫణిగిరి, ధూళికట్ట శిల్పాలు ఈ సంప్రదాయానికి చెందినవి.
• చిత్రకళ: అజంతా 9, 10 గుహలు (మహారాష్ట్ర) శాతవాహన కాలపు చిత్రాలున్న తొలి చైత్య మందిరాలు.

9. భాష, సాహిత్యం

• తెలుగు: గాథాసప్తశతిలో (ఉదాహరణకు atta (అత్త), pilla (పిల్ల), potta (పొట్ట), addam (అద్దం)), శాతవాహన కాలపు రికార్డుల్లో తొలి తెలుగు తరహా పదాలను పండితులు గుర్తించారు; ప్రాకృతంతో పాటే తెలుగు అభివృద్ధి చెందుతోందని ఇది చూపుతుంది.