తెలంగాణ చరిత్రకు ఆధారాలు, తొలి ప్రస్తావనలు…

ముఖ్య వాస్తవాలు

ఆధారాలు రెండు రకాలు: సాహిత్య ఆధారాలు (భారతీయ గ్రంథాలు, విదేశీ రచనలు), పురావస్తు ఆధారాలు (కట్టడాలు, శాసనాలు, నాణేలు, తవ్వకాల్లో దొరికిన వస్తువులు).
శాసన అధ్యయన శాస్త్రం (Epigraphy) = శాసనాల అధ్యయనం. నాణేల అధ్యయన శాస్త్రం (Numismatics) = నాణేల అధ్యయనం. ప్రాచీన లిపి అధ్యయనం (Palaeography) = పాత లిపుల అధ్యయనం.
ఆంధ్రుల గురించి తొలి ప్రస్తావన: ఐతరేయ బ్రాహ్మణం (Aitareya Brahmana) (తర్వాతి వైదిక గ్రంథం). ఆర్య సమాజానికి వెలుపల నివసించిన జాతుల్లో ఒకటిగా ఇది ఆంధ్రులను పేర్కొంటుంది.
అశ్మక (Asmaka/Assaka): 16 మహాజనపదాల్లో వింధ్య పర్వతాలకు దక్షిణాన ఉన్న ఏకైక జనపదం (అంగుత్తర నికాయ). రాజధాని పోతన / పోదన; దీన్ని బోధన్‌గా (నిజామాబాద్ జిల్లా) గుర్తించారు.
బావరి: అశ్మక, అలక (ములక) మధ్య గోదావరి తీరంలో నివసించిన గురువు. ఇతడు 16 మంది శిష్యులను బుద్ధుడి దగ్గరకు పంపాడు (సుత్త నిపాతం).
మెగస్తనీస్ (చంద్రగుప్త మౌర్యుడి ఆస్థానానికి వచ్చిన గ్రీకు రాయబారి, గ్రంథం ఇండికా): ఆంధ్రులకు 30 కోటలతో కూడిన పట్టణాలు, 1,00,000 కాల్బలం, 2,000 అశ్వబలం, 1,000 ఏనుగులు ఉండేవి (ప్లినీ ఉల్లేఖించిన ప్రకారం).
కోటిలింగాల (వెల్గటూర్ మండలం, జగిత్యాల జిల్లా, గోదావరి తీరం): శాతవాహనులకు ముందరి స్థానిక పాలకులు గోభద, నారన, కంవాయ, సమగోపల నాణేలు, చిముక (సిముఖుడు) శాతవాహనుడి నాణేలు ఇక్కడ దొరికాయి.
రాబర్ట్ బ్రూస్ ఫూట్ (భూవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్త, "భారత చరిత్ర పూర్వ యుగ అధ్యయన పితామహుడు") 19వ శతాబ్దంలో దక్కన్‌లో తొలి చరిత్ర పూర్వ సర్వేలు చేశాడు.
పాండవుల గుట్ట (జయశంకర్ భూపాలపల్లి జిల్లా): చరిత్ర పూర్వ చిత్రాలున్న రాతి ఆశ్రయాలు; భారత భూవైజ్ఞానిక సర్వేక్షణ సంస్థ (Geological Survey of India) 2024 మార్చిలో దీన్ని భౌగోళిక వారసత్వ ప్రదేశంగా (geo-heritage site) గుర్తించింది.
ముడుమాల్ నిలువురాళ్లు (menhirs) (నారాయణపేట జిల్లా): ఇనుప యుగానికి చెందిన పెద్ద నిలువురాళ్ల క్షేత్రం; 2025 మార్చిలో భారతదేశ యునెస్కో తాత్కాలిక జాబితాలో (Tentative List) చేర్చారు.
నిజాం రాష్ట్రంలో హైదరాబాద్ పురావస్తు శాఖ (Hyderabad Archaeological Department) 1914లో ఏర్పడింది; ఇది కొండాపూర్ (1940–42) సహా ఇతర ప్రదేశాల్లో తవ్వకాలు జరిపింది.

వివరణ

1. "తెలంగాణ" అనే పేరు

పాత శాసనాలు, గ్రంథాలు తెలుగు నేలను త్రిలింగ, తిలింగ లేదా తెలింగ అని పిలుస్తాయి. దీన్ని మూడు శివలింగాలతో (త్రిలింగాలు) (శ్రీశైలం, కాళేశ్వరం, ద్రాక్షారామం) ముడిపెట్టడం సాధారణ వివరణ; కానీ ఇది సంప్రదాయం మాత్రమే, నిరూపితమైన మూలం కాదు.
ఢిల్లీ సుల్తానత్, దక్కన్ రాజ్యాల పర్షియన్ రచనల్లో ఈ పదం ఎక్కువగా వాడుకలోకి వచ్చింది. తొలిగా నమోదైన ఒక ఉపయోగం మలిక్ మక్బూల్ తిలంగాని (14వ శతాబ్దం) బిరుదులో కనిపిస్తుంది; ఇతడు తుగ్లక్‌ల సేవలో చేరిన పూర్వ కాకతీయ సేనానాయకుడు.
కుతుబ్‌షాహీల కాలంలో "తెలంగాణ" మొత్తం తెలుగు దేశాన్ని సూచించింది. నిజాం ఉత్తర సర్కారులను, దత్త మండలాలను ఈస్టిండియా కంపెనీకి ఇచ్చిన తర్వాత (18వ శతాబ్దం చివర – 19వ శతాబ్దం ప్రారంభం), ఈ పేరు హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతం అనే అర్థాన్ని సంతరించుకుంది. (మధ్యయుగ వివరాలు: TGH-MD నోట్స్.)

2. సాహిత్య ఆధారాలు

రకం	ఉదాహరణలు	ఏం చెబుతాయి
వైదిక, పౌరాణిక	ఐతరేయ బ్రాహ్మణం; మత్స్య, వాయు, బ్రహ్మాండ, విష్ణు, భాగవత పురాణాలు	ఒక జాతిగా ఆంధ్రులు; శాతవాహన రాజుల జాబితాలు (మత్స్య పురాణం: 30 మంది రాజులు, సుమారు 450 సంవత్సరాలు, TOSS ఇచ్చిన ప్రకారం)
బౌద్ధ	అంగుత్తర నికాయ, సుత్త నిపాతం, జాతక కథలు	అశ్మక జనపదం; గోదావరి తీరంలో బావరి
జైన	భగవతీ సూత్రం, తర్వాతి జైన కథలు	తొలి రాజ్యాలు; తొలి శాతవాహనులకు జైనంతో సంబంధాలు
లౌకిక భారతీయ	హాలుడి గాథాసప్తశతి; గుణాఢ్యుడి బృహత్కథ (కథాసరిత్సాగరం ద్వారా); కౌటిల్యుడి అర్థశాస్త్రం	దక్కన్ సమాజం, ఆర్థిక వ్యవస్థ, వాణిజ్యం
విదేశీ	మెగస్తనీస్ ఇండికా; ప్లినీ నేచురల్ హిస్టరీ; పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ (పేరు తెలియని గ్రీకు నావికుడు, క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దం); టాలెమీ జాగ్రఫీ; హ్యూయెన్ త్సాంగ్	ఆంధ్రుల సైన్యం, పట్టణాలు; ఓడరేవులు, రోమన్ వర్తకం; బౌద్ధ కేంద్రాలు
తర్వాతి కాలాలు	కాకతీయ కాలపు గ్రంథాలు (ప్రతాపరుద్ర యశోభూషణం, సిద్ధేశ్వర చరిత్ర); పర్షియన్ చరిత్ర గ్రంథాలు; నిజాం కాలపు రచనలు	మధ్యయుగ, ఆధునిక చరిత్ర (ఇతర నోట్స్)

3. పురావస్తు ఆధారాలు

కట్టడాలు: బౌద్ధ స్థూపాలు, విహారాలు (ధూళికట్ట, ఫణిగిరి, నేలకొండపల్లి), తొలి ఆలయాలు (అలంపూర్, కీసరగుట్ట, వేములవాడ), కాకతీయ ఆలయాలు, చెరువులు.
శాసనాలు: దక్కన్‌లో తొలి శాసనాలు బ్రాహ్మీ లిపిలో, ప్రాకృతంలో ఉన్నాయి; సుమారు క్రీ.శ. 4వ శతాబ్దం నుంచి సంస్కృతం ప్రధానమైంది (ఇక్ష్వాకు, విష్ణుకుండినుల కాలం); 10వ శతాబ్దంలో తెలుగు పద్యం కనిపిస్తుంది (కుర్క్యాల శాసనం, TGH-AN-04 చూడండి).
నాణేలు: పాలకుల పేర్లు, బిరుదులు, చిహ్నాలు, వాణిజ్యాన్ని చూపుతాయి. ఒక కాలంలో నాణేలు ఎక్కువగా ఉంటే సంపన్నతను, తక్కువగా ఉంటే క్షీణతను సూచిస్తాయి.
తెలంగాణలో తవ్వకాలు జరిగిన ప్రదేశాలు (వివరాలు TGH-AN-02, TGH-AN-03లో):

ప్రదేశం	జిల్లా	ప్రధానంగా దొరికినవి
కోటిలింగాల	జగిత్యాల	శాతవాహనులకు ముందరి, తొలి శాతవాహన నాణేలు; కోట గల పట్టణం
కొండాపూర్	సంగారెడ్డి	శాతవాహన పట్టణం; నాణేలు, నాణేల అచ్చులు (టంకశాల)
ధూళికట్ట	పెద్దపల్లి	కోట గల పట్టణం; బౌద్ధ స్థూపం
పెద్దబంకూరు	పెద్దపల్లి	శాతవాహన నివాస ప్రాంతం; వలయ బావులు; రోమన్, శాతవాహన నాణేలు
ఫణిగిరి	సూర్యాపేట	బౌద్ధ ఆరామం; ఇక్ష్వాకు శాసనం, నాణేలు
నేలకొండపల్లి	ఖమ్మం	బౌద్ధ స్థూపం, విహారాలు
కీసరగుట్ట	మేడ్చల్-మల్కాజిగిరి	విష్ణుకుండిన ఆలయాలు, కోట

4. తొలి ప్రస్తావనలు, వరుస క్రమంలో

ఐతరేయ బ్రాహ్మణం: శాపానికి గురైన విశ్వామిత్రుడి కుమారులు ఆంధ్రులు, పుండ్రులు, శబరులు, పుళిందులు, ముతిబులతో కలిసి నివసించడానికి వెళ్లారు.
క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దం: గోదావరి తీరంలో అశ్మక జనపదం; రాజధాని పోతన (బోధన్).
బావరి కథ (సుత్త నిపాతం): అశ్మక, అలక/ములక గోదావరికి ఇరువైపులా ఉండేవి. ములక రాజధాని ప్రతిష్ఠానపురం (పైఠాన్, మహారాష్ట్ర).
మెగస్తనీస్ (సుమారు క్రీ.పూ. 300): 30 కోటలతో కూడిన పట్టణాలు, పెద్ద సైన్యం ఉన్న ఆంధ్రులు. ఈ పట్టణాల్లో కొన్నింటిని తెలంగాణ చరిత్రకారులు కోటిలింగాల, ధూళికట్ట, పెద్దబంకూరు, కొండాపూర్ వంటి తవ్వకాల్లో బయటపడిన కోటలతో సరిపోలుస్తారు (ఇది పండితుల గుర్తింపు మాత్రమే, గ్రంథంలో చెప్పిన విషయం కాదు).
అశోకుడి 13వ శిలాశాసనం (క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం): తన ధమ్మాన్ని అనుసరించే జాతుల్లో ఆంధ్రులను పేర్కొంటుంది.
క్రీ.పూ. 2వ–1వ శతాబ్దం: కోటిలింగాలలో స్థానిక పాలకులు నాణేలు వేయించారు; తర్వాత శాతవాహనులు ఎదిగారు (TGH-AN-02).

5. కోటిలింగాలలో శాతవాహనులకు ముందరి పాలకులు

ఆంధ్రప్రదేశ్ పురావస్తు, ప్రదర్శనశాలల శాఖ (1979–83, నాయకత్వం వి.వి. కృష్ణశాస్త్రి) జరిపిన తవ్వకాల్లో సుమారు 400 విద్ధాంక నాణేల నిధి (మొదటి దశలో), స్థానిక పాలకుల, తొలి శాతవాహనుల పేర్లు చెక్కిన నాణేలు దొరికాయి.
నాణేలపై గోభద, నారన, కంవాయ, సిరి వాయ, సమగోప పేర్లు ఉన్నాయి. వీటిలో ఎక్కువ భాగం సుమారు క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దానికి చెందిన విద్ధాంక నాణేలు లేదా తొలి పోత నాణేలు.
"రానో సిరి చిముక సాతవాహనస" అని రాసి ఉన్న నాణేలు అదే ప్రదేశంలో దొరికాయి. పి.వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి మొదట (1978) చిముకను శాతవాహన స్థాపకుడైన సిముఖుడిగా చదివారు; కొందరు నాణేల నిపుణులు (తర్వాత శాస్త్రి స్వయంగా) ఇవి అదే పేరుగల తర్వాతి రాజువని భావిస్తారు (TGH-AN-02 చూడండి).

6. చరిత్ర పూర్వ యుగం: శిలా యుగాలు

యుగం	సుమారు కాలం	పనిముట్లు, జీవనం	తెలంగాణ ప్రదేశాలు (ఉదాహరణలు)
దిగువ పురాతన శిలాయుగం	సుమారు 3,00,000 – 1,00,000 సంవత్సరాల క్రితం	చేతి గొడ్డళ్లు, చీలికలు, కోత పనిముట్లు (అష్యులియన్ (Acheulian) సంప్రదాయం); వేట, ఆహార సేకరణ	గోదావరిఖని, రామగుండం (పెద్దపల్లి); ఆసిఫాబాద్; కృష్ణా తీరంలో నాగార్జునకొండ–ఏలేశ్వరం ప్రాంతం
మధ్య పురాతన శిలాయుగం	సుమారు 1,00,000 – 40,000 సంవత్సరాల క్రితం	పెచ్చు పనిముట్లు: గీరుడు సాధనాలు, మొనలు	కృష్ణా, గోదావరి లోయలు (ఏలేశ్వరం; ఆదిలాబాద్ వాగులు)
ఎగువ పురాతన శిలాయుగం	సుమారు 40,000 – 10,000 సంవత్సరాల క్రితం	బ్లేడ్లు, బ్యూరిన్లు (చెక్కుడు సాధనాలు)	గోదావరి లోయ (ఆదిలాబాద్); కృష్ణా లోయ
మధ్య శిలాయుగం	సుమారు క్రీ.పూ. 10,000 – 4,000 (TOSS: క్రీ.పూ. 8500–3000)	సూక్ష్మ శిలాపనిముట్లు (పిడులకు బిగించిన చిన్న పనిముట్లు); రాతి చిత్రాలు	పాండవుల గుట్ట వంటి రాతి ఆశ్రయాలు; హైదరాబాద్ సమీప ప్రదేశాలు
నవీన శిలాయుగం	సుమారు క్రీ.పూ. 3000 – 1500	నునుపు చేసిన రాతి గొడ్డళ్లు; వ్యవసాయం, పశుపోషణ, కుండలు, స్థిర గ్రామాలు; బూడిద దిబ్బలు	బుడిగపల్లి, కదంబాపూర్ (కరీంనగర్), పెద్దబంకూరు (పెద్దపల్లి)
బృహత్ శిలాయుగం / ఇనుప యుగం	సుమారు క్రీ.పూ. 1500 – 300	ఇనుప పనిముట్లు; నలుపు-ఎరుపు మట్టి పాత్రలు; పెద్ద రాతి సమాధులు	ముడుమాల్ (నారాయణపేట); కదంబాపూర్; హైదరాబాద్ ప్రాంతం; కరీంనగర్, వరంగల్

రాతి చిత్రకళ: ఎరుపు, తెలుపు రంగుల్లో వేట దృశ్యాలు, జంతువులు (జింక, అడవిదున్న, పులి), చేతి ముద్రలు. తెలంగాణ ఉదాహరణలు: పాండవుల గుట్ట (రేగొండ ప్రాంతం, జయశంకర్ భూపాలపల్లి), గోదావరి, కృష్ణా కొండల్లోని ఇతర ఆశ్రయాలు.
బృహత్ శిలాయుగ సమాధులు (రకాలు): సిస్ట్ (భూమి లోపల రాతి పెట్టె), డాల్మెన్ (నిలువు పలకలపై పైకప్పు రాయి), కెయిర్న్ వలయం (గుంతపై రాళ్ల వలయం), నిలువురాయి (menhir) (ఒంటరిగా నిలబెట్టిన రాయి), రాతిలో తొలిచిన గదులు. సమాధుల్లో ఇనుప ఆయుధాలు, కుండలు, పూసలు ఉంచేవారు.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "అశ్మక రాజధాని ప్రతిష్ఠానపురం." ✓ అశ్మక రాజధాని పోతన/పోదన (బోధన్); ప్రతిష్ఠానపురం (పైఠాన్) ములక రాజధాని.
✗ "పెరిప్లస్‌ను మెగస్తనీస్ రాశాడు." ✓ పెరిప్లస్ రచయిత పేరు తెలియని గ్రీకు నావికుడు; మెగస్తనీస్ రాసింది ఇండికా.
✗ "ఆంధ్రులకు 300 పట్టణాలు ఉన్నాయని మెగస్తనీస్ చెప్పాడు." ✓ 30 కోటలతో కూడిన పట్టణాలు, 1,00,000 కాల్బలం, 2,000 అశ్వబలం, 1,000 ఏనుగులు.
✗ "ఆంధ్రుల తొలి ప్రస్తావన అశోకుడి శాసనాల్లో ఉంది." ✓ తొలి ప్రస్తావన ఐతరేయ బ్రాహ్మణంలో ఉంది; అశోకుడి 13వ శిలాశాసనం దాని తర్వాతిది.
✗ "ముడుమాల్ నిలువురాళ్లు యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం." ✓ అవి తాత్కాలిక జాబితాలో (2025 మార్చి) ఉన్నాయి; తెలంగాణలో నమోదైన ఏకైక ప్రదేశం రామప్ప (2021).
✗ "పాండవుల గుట్టను ఏఎస్ఐ భౌగోళిక వారసత్వ ప్రదేశంగా ప్రకటించింది." ✓ ప్రకటించింది భారత భూవైజ్ఞానిక సర్వేక్షణ సంస్థ (2024 మార్చి).
✗ "సూక్ష్మ శిలాపనిముట్లు నవీన శిలాయుగానికి చెందినవి." ✓ సూక్ష్మ శిలాపనిముట్లు మధ్య శిలాయుగానికి గుర్తు; నునుపు చేసిన రాతి గొడ్డళ్లు నవీన శిలాయుగానికి గుర్తు.
✗ "కోటిలింగాల కరీంనగర్ జిల్లాలో ఉంది." ✓ 2016 నుంచి ఇది జగిత్యాల జిల్లాలో (వెల్గటూర్ మండలం) ఉంది; పాత పుస్తకాలు కరీంనగర్ అని చెబుతాయి.
✗ "గోభద, సమగోప శాతవాహన రాజులు." ✓ వీరు కోటిలింగాల నాణేల ద్వారా తెలిసిన శాతవాహనులకు ముందరి స్థానిక పాలకులు.

త్వరిత పునశ్చరణ

ఆధారాలు: సాహిత్య (భారతీయ + విదేశీ), పురావస్తు (కట్టడాలు, శాసనాలు, నాణేలు).
ఆంధ్రుల తొలి ప్రస్తావన ఐతరేయ బ్రాహ్మణంలో; అశోకుడి 13వ శిలాశాసనం కూడా వారిని పేర్కొంటుంది.
అశ్మక: దక్షిణాన ఉన్న ఏకైక మహాజనపదం; రాజధాని పోతన = బోధన్.
గోదావరి తీరంలోని బావరి 16 మంది శిష్యులను బుద్ధుడి దగ్గరకు పంపాడు (సుత్త నిపాతం).
మెగస్తనీస్ (ప్లినీ ద్వారా): 30 కోటలతో కూడిన పట్టణాలు, 1 లక్ష కాల్బలం, 2,000 అశ్వబలం, 1,000 ఏనుగులు.
కోటిలింగాల (జగిత్యాల): గోభద, నారన, కంవాయ, సమగోప, చిముకల నాణేలు.
రాబర్ట్ బ్రూస్ ఫూట్: భారత చరిత్ర పూర్వ యుగ అధ్యయన పితామహుడు.
పురాతన శిలాయుగ చేతి గొడ్డళ్లు → మధ్య శిలాయుగ సూక్ష్మ శిలాపనిముట్లు → నవీన శిలాయుగ నునుపు గొడ్డళ్లు → బృహత్ శిలాయుగ ఇనుము, నలుపు-ఎరుపు మట్టి పాత్రలు.
పాండవుల గుట్ట: జీఎస్ఐ భౌగోళిక వారసత్వ ప్రదేశం, 2024 మార్చి (జయశంకర్ భూపాలపల్లి).
ముడుమాల్ నిలువురాళ్లు (నారాయణపేట): యునెస్కో తాత్కాలిక జాబితా, 2025 మార్చి.

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ, మెయిన్స్ రాత (TGPSC MPSO / ASO సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

తెలంగాణ చరిత్ర పూర్వ యుగం ఎందుకు ముఖ్యం. గోదావరి, కృష్ణా లోయలు అష్యులియన్ చేతి గొడ్డళ్ల నుంచి ఇనుము వాడిన రైతుల వరకు దాదాపు అవిచ్ఛిన్నమైన క్రమాన్ని చూపుతాయి. కాబట్టి తెలంగాణ ఆలస్యంగా జనావాసమైన ప్రాంతం కాదు: శాతవాహన కాలపు పట్టణాలు పాత బృహత్ శిలాయుగ, నవీన శిలాయుగ ప్రదేశాలపైనే పెరిగాయి (ఉదాహరణకు కదంబాపూర్, పెద్దబంకూరు).
ముడుమాల్. నారాయణపేట జిల్లాలో కృష్ణా నది సమీపంలో వందలాది నిలువురాళ్లు, వేలాది వరుస రాళ్లు ఉన్నాయి. కొన్ని రాళ్లు అయనాంతాలకు అనుగుణంగా అమర్చి ఉన్నాయని నివేదికలు చెబుతాయి; ఇది ఇనుప యుగ ప్రజలు ఆకాశాన్ని గమనించారని సూచిస్తుంది, కానీ ఈ వ్యాఖ్యానంపై భిన్నాభిప్రాయాలున్నాయి. ఈ ప్రదేశాన్ని 2025 మార్చిలో యునెస్కో కోసం భారతదేశ తాత్కాలిక జాబితాలో చేర్చారు; ఇది ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం కాదు. తెలంగాణలో జాబితాలో నమోదైన ఏకైక ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం రామప్ప (రుద్రేశ్వర) ఆలయం (2021).
పాండవుల గుట్ట. ఈ రాతి నిర్మాణాన్ని, దాని ఆశ్రయాలను జీఎస్ఐ (GSI) 2024 మార్చిలో భౌగోళిక వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించింది. ఈ హోదా జీఎస్ఐ ఇచ్చే గుర్తింపు మాత్రమే, చట్టం కాదు; ఏఎస్ఐ (ASI) "రక్షిత కట్టడం" హోదా దీనికి భిన్నమైనది.
మెగస్తనీస్‌ను జాగ్రత్తగా చదవాలి. ఆయన ఇండికా అలభ్యం; ఆంధ్రుల గురించిన దాని వృత్తాంతం ప్లినీ రచనలో మాత్రమే మిగిలింది. ఆయన చెప్పిన "30 కోటలతో కూడిన పట్టణాలను" తెలంగాణ కోటలతో సరిపోల్చడం ఆధునిక చరిత్రకారుల అనుమితి.
తొలి నాణేలపై చర్చ. శాతవాహనులకు ముందే గోదావరి లోయలో నాణేలు వేయించిన స్థానిక పాలకులు ఉండేవారని కోటిలింగాల నాణేలు చూపుతాయి. నాణేలపై ఉన్న చిముక వంశ స్థాపకుడేనా (ఎ.ఎం. శాస్త్రి, కె.డి. బాజ్‌పాయ్, డి. రాజారెడ్డి) లేక అదే పేరుగల తర్వాతి రాజా (పి.ఎల్. గుప్తా, ఐ.కె. శర్మ; తన తర్వాతి అభిప్రాయంలో పరబ్రహ్మశాస్త్రి) అనేది ఇంకా చర్చనీయాంశమే. పరీక్షలు రాష్ట్ర పాఠ్యపుస్తకాన్ని అనుసరిస్తాయి: కోటిలింగాల = తొలి రాజధాని; సిముఖుడు = స్థాపకుడు.
తవ్వకాలు ఎవరు జరిపారు. హైదరాబాద్ పురావస్తు శాఖ (నిజాం రాష్ట్రం, 1914 నుంచి; దీర్ఘకాలం దీనికి గులాం యజ్దానీ నాయకత్వం వహించారు) కొండాపూర్‌లో (1940–42) తవ్వకాలు జరిపింది. 1956 తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్ పురావస్తు, ప్రదర్శనశాలల శాఖ పెద్దబంకూరు (1970లు), ధూళికట్ట (1970లు), కోటిలింగాల (1979–83)లో తవ్వకాలు జరిపింది. 2014 నుంచి తెలంగాణ వారసత్వ శాఖ ఈ పనిని కొనసాగిస్తోంది, ఉదాహరణకు ఫణిగిరిలో.
ప్రకటన స్థాయి అంశాలు.
- అశ్మక = గోదావరి లోయ (నిజామాబాద్–బోధన్ ప్రాంతం); ములక = పైఠాన్ వైపు (మహారాష్ట్ర).
- పెరిప్లస్ రచయిత పేరు తెలియని గ్రీకు నావికుడు; ఇండికా రచయిత మెగస్తనీస్; జాగ్రఫీ రచయిత టాలెమీ; నేచురల్ హిస్టరీ రచయిత ప్లినీ.
- సూక్ష్మ శిలాపనిముట్లు మధ్య శిలాయుగానికి గుర్తు; నునుపు గొడ్డళ్లు, బూడిద దిబ్బలు నవీన శిలాయుగానికి గుర్తు; ఇనుము, నలుపు-ఎరుపు మట్టి పాత్రలు బృహత్ శిలాయుగ దశకు గుర్తు.

మెయిన్స్ రాత

చట్రం: తెలంగాణ తొలి చరిత్ర "ఎక్కువ లిఖిత ఆధారాలు లేని చరిత్ర": పురావస్తు శాస్త్రం, నాణేలు, తర్వాతి శాసనాలే ఎక్కువ భారాన్ని మోస్తాయి.
వాడదగిన అంశాలు:
- కొనసాగింపు: అవే నదుల తీరాల్లో పురాతన శిలాయుగం నుంచి ఇనుప యుగం వరకు ప్రదేశాలు.
- పట్టణాల మూలాలు: బృహత్ శిలాయుగ, నవీన శిలాయుగ ప్రదేశాలు శాతవాహన పట్టణాలుగా మారాయి.
- శాతవాహనులకు ముందరి రాజ్యవ్యవస్థ: కోటిలింగాలలో నాణేలు వేయించిన పాలకులు గోదావరి లోయలో తొలి రాజ్య నిర్మాణాన్ని చూపుతారు.
- ఆధారాల పరిమితులు: పురాణ జాబితాలు పరస్పరం విరుద్ధంగా ఉన్నాయి; విదేశీ గ్రంథాలు ఉల్లేఖనల్లో మాత్రమే మిగిలాయి; నాణేల పఠనంపై చర్చ ఉంది.
- నేటి వారసత్వం: పాండవుల గుట్ట (జీఎస్ఐ, 2024), ముడుమాల్ (యునెస్కో తాత్కాలిక జాబితా, 2025), కొండాపూర్‌లోని ప్రదేశ ప్రదర్శనశాల.
ముందున్న మార్గం: క్రమబద్ధమైన తవ్వకాలు, కాలనిర్ణయం; నిలువురాళ్ల క్షేత్రాలను వ్యవసాయం, క్వారీల నుంచి రక్షించడం; దొరికిన వస్తువుల వివరాలను ప్రచురించడం; వారసత్వ పర్యాటకంతో అనుసంధానించిన ప్రదేశ ప్రదర్శనశాలలు.
నమూనా ప్రారంభ వాక్యం: "తెలంగాణ ప్రాచీన కథ పుస్తకాల్లో కన్నా గోదావరి, కృష్ణా తీరాల్లో దొరికిన రాతి పనిముట్లు, సమాధి రాళ్లు, నాణేల్లోనే ఎక్కువగా లిఖితమై ఉంది."

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.