APPSC Group 2 · Indian Polity and Constitution · Historical background
బ్రిటిష్ కిరీటం పాలన: భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1858 నుంచి భారత కౌన్సిల్ చట్టం 1909 వరకు
1857 తిరుగుబాటు తర్వాత బ్రిటిష్ కిరీటం భారతదేశాన్ని ఈస్టిండియా కంపెనీ నుంచి స్వాధీనం చేసుకుంది. 1861, 1892, 1909 నాటి కౌన్సిల్ చట్టాలు భారతీయులను శాసన మండళ్లలోకి నెమ్మదిగా తీసుకొచ్చాయి: మొదట నామినేషన్ ద్వారా, తర్వాత పరోక్ష ఎన్నిక ద్వారా.
- APPSC Group 2
- 9 నిమిషాల చదువు
- ఉచితం
- ఇంగ్లిష్‌లో చదవండి (English)
ముఖ్య వాస్తవాలు
- భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1858 (Government of India Act, 1858) 1857 తిరుగుబాటు తర్వాత వచ్చింది. దీనిని భారతదేశ సుపరిపాలన చట్టం (Act for the Good Government of India) అని కూడా అంటారు.
- కంపెనీ పాలన ముగిసింది; భారతదేశం నేరుగా బ్రిటిష్ కిరీటం కిందకు వచ్చింది.
- గవర్నర్ జనరల్‌కు వైస్రాయ్ అనే బిరుదు కూడా ఇచ్చారు. మొదటి వైస్రాయ్ లార్డ్ కానింగ్.
- ఇది బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్‌ను, కోర్ట్ ఆఫ్ డైరెక్టర్స్‌ను రద్దు చేసి, ద్వంద్వ పాలనకు ముగింపు పలికింది.
- భారత వ్యవహారాల కార్యదర్శి (Secretary of State for India) పదవిని సృష్టించింది; ఆయన బ్రిటిష్ కేబినెట్ సభ్యుడు, బ్రిటిష్ పార్లమెంటుకు జవాబుదారీ.
- ఆయనకు సలహా ఇవ్వడానికి 15 మంది సభ్యుల ఇండియా కౌన్సిల్ (Council of India) ఏర్పాటైంది.
- భారత కౌన్సిల్ చట్టం, 1861 (Indian Councils Act, 1861): వైస్రాయ్ శాసన మండలికి భారతీయులను అనధికార సభ్యులుగా నామినేట్ చేశారు. 1862లో కానింగ్ ముగ్గురు భారతీయులను నామినేట్ చేశారు: బెనారస్ రాజా, పటియాలా మహారాజా, సర్ దినకర్ రావు.
- భారత కౌన్సిల్ చట్టం, 1892: మండళ్లు బడ్జెట్‌పై చర్చించవచ్చు, కార్యనిర్వాహక వర్గాన్ని ప్రశ్నలు అడగవచ్చు.
- భారత కౌన్సిల్ చట్టం, 1909 = మార్లే-మింటో సంస్కరణలు. మార్లే భారత వ్యవహారాల కార్యదర్శి; లార్డ్ మింటో వైస్రాయ్.
- ఇది ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను (separate electorates) ప్రవేశపెట్టింది.
- లార్డ్ మింటోను మతపరమైన నియోజకవర్గాల పితామహుడు (Father of Communal Electorate) అంటారు.
- సత్యేంద్ర ప్రసాద్ సిన్హా వైస్రాయ్ కార్యనిర్వాహక మండలిలో న్యాయ సభ్యుడిగా (Law Member) చేరిన మొదటి భారతీయుడు.
వివరణ
భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1858
- భారత పరిపాలనపై భారత వ్యవహారాల కార్యదర్శికి పూర్తి నియంత్రణ ఉండేది. వైస్రాయ్ భారతదేశంలో ఆయన ప్రతినిధి.
- ఇండియా కౌన్సిల్ (15 మంది సభ్యులు) కేవలం సలహా సంఘం. భారత వ్యవహారాల కార్యదర్శే దానికి అధ్యక్షుడు.
- సెక్రటరీ ఆఫ్ స్టేట్-ఇన్-కౌన్సిల్ ఒక కార్పొరేట్ సంస్థ (body corporate). అది భారతదేశంలో, ఇంగ్లండ్‌లో దావా వేయవచ్చు, దానిపైనా దావా వేయవచ్చు.
- లండన్ నుంచి నియంత్రణకు మెరుగైన పరిపాలనా యంత్రాంగం ఏర్పరచడమే ఈ చట్టం ప్రధాన లక్ష్యం. భారతదేశం లోపల ప్రభుత్వ వ్యవస్థను ఇది పెద్దగా మార్చలేదు.
భారత కౌన్సిల్ చట్టం, 1861
- నామినేషన్ ద్వారా భారతీయులను చట్టాల తయారీలో భాగస్వాములను చేసే పద్ధతిని ఇది ప్రారంభించింది.
- వికేంద్రీకరణను ప్రారంభించింది: బొంబాయి, మద్రాసులకు శాసన అధికారాలను తిరిగి ఇచ్చింది. ఈ ప్రక్రియ 1937లో దాదాపు పూర్తి ప్రావిన్సుల స్వయంప్రతిపత్తికి దారితీసింది.
- ఇతర ప్రావిన్సులకు కొత్త శాసన మండళ్లకు వీలు కల్పించింది: బెంగాల్ (1862), వాయవ్య ప్రావిన్సులు (1886), పంజాబ్ (1897).
- 1859లో కానింగ్ ప్రవేశపెట్టిన శాఖల కేటాయింపు పద్ధతికి (portfolio system) చట్టబద్ధ గుర్తింపు ఇచ్చింది. మండలి సభ్యుడు ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ శాఖలకు అధిపతిగా ఉండి, ఆ శాఖల వ్యవహారాలపై మండలి తరఫున తుది ఉత్తర్వులు ఇవ్వవచ్చు.
- అత్యవసర పరిస్థితిలో మండలి సమ్మతి లేకుండానే వైస్రాయ్ ఆర్డినెన్స్‌లు జారీ చేయవచ్చు. ఆర్డినెన్స్ ఆరు నెలలు అమల్లో ఉంటుంది.
భారత కౌన్సిల్ చట్టం, 1892
- కేంద్ర, ప్రావిన్సు శాసన మండళ్లలో అనధికార సభ్యులు పెరిగారు, కానీ అధికార సభ్యుల మెజారిటీ కొనసాగింది.
- మండళ్లు బడ్జెట్‌పై చర్చించవచ్చు, ప్రశ్నలు అడగవచ్చు, కానీ బడ్జెట్‌పై ఓటు వేయలేవు.
- అనధికార స్థానాలను సిఫార్సుపై నామినేషన్ ద్వారా భర్తీ చేశారు:
- కేంద్ర మండలి: ప్రావిన్సు శాసన మండళ్లు, బెంగాల్ ఛాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ సిఫార్సుపై వైస్రాయ్ నామినేట్ చేసేవారు.
- ప్రావిన్సు మండళ్లు: జిల్లా బోర్డులు, మున్సిపాలిటీలు, విశ్వవిద్యాలయాలు, వ్యాపార సంఘాలు, జమీందారులు, వాణిజ్య మండళ్ల సిఫార్సుపై గవర్నర్ నామినేట్ చేసేవారు.
- "ఎన్నిక" అనే మాట వాడలేదు, కానీ వాస్తవంలో ఇది పరిమిత, పరోక్ష ఎన్నిక.
భారత కౌన్సిల్ చట్టం, 1909 (మార్లే-మింటో)
| నిబంధన | వివరం |
|---|---|
| కేంద్ర శాసన మండలి పరిమాణం | 16 నుంచి 60కి పెంపు |
| మెజారిటీ | కేంద్రంలో అధికార సభ్యుల మెజారిటీ; ప్రావిన్సు మండళ్లలో అనధికార సభ్యుల మెజారిటీకి అనుమతి |
| విధులు | సభ్యులు అనుబంధ ప్రశ్నలు అడగవచ్చు, బడ్జెట్‌పై తీర్మానాలు ప్రతిపాదించవచ్చు |
| కార్యనిర్వాహక మండళ్లు | మొదటిసారి భారతీయులకు భాగస్వామ్యం; న్యాయ సభ్యుడిగా ఎస్.పి. సిన్హా |
| ఓటర్ల వర్గం | ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు: ముస్లిం సభ్యులను ముస్లిం ఓటర్లు మాత్రమే ఎన్నుకుంటారు |
| ఇతర ప్రత్యేక ప్రాతినిధ్యం | ప్రెసిడెన్సీ కార్పొరేషన్లు, వాణిజ్య మండళ్లు, విశ్వవిద్యాలయాలు, జమీందారులు |
లోతైన విశ్లేషణ
ఒక్కో చట్టం ఏం జోడించింది: ఒకే పట్టికలో
| చట్టం | మండళ్లలో భారతీయులు | మండళ్ల అధికారాలు |
|---|---|---|
| 1861 | నామినేట్ అయిన అనధికార సభ్యులు | చట్టాల తయారీ మాత్రమే; కార్యనిర్వాహక వర్గంపై నియంత్రణ లేదు |
| 1892 | సిఫార్సుపై నామినేషన్ (పరోక్ష ఎన్నిక) | బడ్జెట్ చర్చ; ప్రశ్నలు |
| 1909 | ఎన్నికైనవారు, కొంతవరకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల ద్వారా | అనుబంధ ప్రశ్నలు; బడ్జెట్ తీర్మానాలు; ప్రావిన్సుల్లో అనధికార సభ్యుల మెజారిటీ |
ప్రకటన స్థాయి అంశాలు
- పిట్స్ ఇండియా చట్టం (1784) సృష్టించిన బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్‌ను, కోర్ట్ ఆఫ్ డైరెక్టర్స్‌ను 1858 చట్టం రద్దు చేసింది.
- 1858 నాటి ఇండియా కౌన్సిల్ భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1935 వరకు కొనసాగింది; ఆ చట్టం దాన్ని రద్దు చేసి, దాని స్థానంలో భారత వ్యవహారాల కార్యదర్శికి సలహాదారుల బృందాన్ని ఇచ్చింది.
- బొంబాయి, మద్రాసులకు చట్టాలు చేసే అధికారాన్ని తిరిగి ఇవ్వడం ద్వారా 1861 చట్టం 1833 చట్టపు కేంద్రీకరణ ధోరణిని తిప్పికొట్టింది.
- 1861 చట్టంలోని ఆర్డినెన్స్ అధికారం అధికరణలు 123, 213 కింద ఉన్న ఆర్డినెన్స్ అధికారానికి తొలి మూలం.
- పరోక్ష ఎన్నిక వచ్చింది 1892లో, 1861లో కాదు. ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు వచ్చింది 1909లో, 1919లో కాదు.
- 1909 చట్టం కేంద్రంలో అధికార సభ్యుల మెజారిటీని కొనసాగించింది; అనధికార సభ్యుల మెజారిటీ ప్రావిన్సుల్లో మాత్రమే.
- 1909 చట్టం కూడా బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని ఇవ్వలేదు. కార్యనిర్వాహక వర్గం మండళ్లకు కాకుండా లండన్‌కే జవాబుదారీగా ఉంది.
ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు ఎందుకు ముఖ్యం
- ముస్లిం నాయకుల సిమ్లా ప్రతినిధి బృందం లార్డ్ మింటోకు చేసిన డిమాండ్‌ను (1906) 1909 చట్టం అంగీకరించింది.
- ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు సమాజ వర్గాలను వేర్వేరు రాజకీయ విభాగాలుగా చూశాయి. తర్వాతి చట్టాలు వాటిని మరిన్ని వర్గాలకు విస్తరించాయి (1919, 1935). జాతీయవాదులు దీన్ని "విభజించి పాలించు విధానం"గా చూశారు.
తరచూ చేసే పొరపాట్లు
- ✗ "భారతదేశ మొదటి వైస్రాయ్ లార్డ్ డల్హౌసీ." ✓ మొదటి వైస్రాయ్ లార్డ్ కానింగ్ (1858). ఆయన అప్పటికే గవర్నర్ జనరల్; 1858 చట్టం కింద వైస్రాయ్ అనే అదనపు బిరుదు పొందారు.
- ✗ "1858 చట్టం కింద ఇండియా కౌన్సిల్ భారత వ్యవహారాల కార్యదర్శి నిర్ణయాన్ని తోసిపుచ్చగలదు." ✓ అది కేవలం సలహా సంఘం; భారత వ్యవహారాల కార్యదర్శే దాని అధ్యక్షుడు.
- ✗ "భారత కౌన్సిల్ చట్టం, 1861 పరోక్ష ఎన్నికను ప్రవేశపెట్టింది." ✓ పరోక్ష ఎన్నిక ("సిఫార్సుపై నామినేషన్") 1892 చట్టంతో వచ్చింది.
- ✗ "1862లో నామినేట్ అయిన ముగ్గురు భారతీయుల్లో దాదాభాయ్ నౌరోజీ ఒకరు." ✓ ఆ ముగ్గురు బెనారస్ రాజా, పటియాలా మహారాజా, సర్ దినకర్ రావు.
- ✗ "1909 చట్టం కేంద్ర శాసన మండలిలో అనధికార సభ్యుల మెజారిటీ ఇచ్చింది." ✓ కేంద్రంలో అధికార సభ్యుల మెజారిటీ కొనసాగింది; అనధికార మెజారిటీ ప్రావిన్సుల్లో మాత్రమే.
- ✗ "లార్డ్ మార్లే మతపరమైన నియోజకవర్గాల పితామహుడు." ✓ ఆ పేరు వైస్రాయ్ లార్డ్ మింటోది.
త్వరిత పునశ్చరణ
- 1858: బ్రిటిష్ కిరీటం పాలన; వైస్రాయ్ (కానింగ్); బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్, కోర్ట్ ఆఫ్ డైరెక్టర్స్ రద్దు.
- 1858: భారత వ్యవహారాల కార్యదర్శి + 15 మంది సభ్యుల సలహా ఇండియా కౌన్సిల్; సెక్రటరీ ఆఫ్ స్టేట్-ఇన్-కౌన్సిల్ కార్పొరేట్ సంస్థ.
- 1861: ముగ్గురు భారతీయుల నామినేషన్ (1862): బెనారస్ రాజా, పటియాలా మహారాజా, దినకర్ రావు.
- 1861: వికేంద్రీకరణ; శాఖల కేటాయింపు పద్ధతికి గుర్తింపు; ఆరు నెలల ఆర్డినెన్స్‌లు.
- కొత్త మండళ్లు: బెంగాల్ 1862, వాయవ్య ప్రావిన్సులు 1886, పంజాబ్ 1897.
- 1892: బడ్జెట్ చర్చ; ప్రశ్నలు; సిఫార్సుపై నామినేషన్.
- 1909 మార్లే-మింటో: మండలి 16 నుంచి 60; ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు.
- వైస్రాయ్ కార్యనిర్వాహక మండలిలో మొదటి భారతీయుడు: ఎస్.పి. సిన్హా, న్యాయ సభ్యుడు (1909).
ఇంకా లోతుగా: మెయిన్స్ రాత (APPSC Group 2 సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)
మెయిన్స్ రాత
- చట్రం: బ్రిటిష్ కిరీటం పాలన లండన్ నుంచి కఠిన నియంత్రణతో (1858) మొదలై, తర్వాత భారతీయుల భాగస్వామ్యానికి చిన్న, నియంత్రిత అవకాశాలు కల్పించింది (1861, 1892, 1909). ప్రతి అడుగూ బాధ్యత లేని ప్రాతినిధ్యాన్నే ఇచ్చింది.
- విశ్లేషణ అంశాలు:
- ప్రజాస్వామ్యం కాదు, నియంత్రణ. భారత వ్యవహారాల కార్యదర్శి వ్యవస్థ భారత ప్రభుత్వాన్ని భారతీయులకు కాకుండా బ్రిటిష్ పార్లమెంటుకు జవాబుదారీ చేసింది.
- క్రమంగా భారతీయుల ప్రవేశం. నామినేషన్ (1861) నుంచి పరోక్ష ఎన్నిక (1892), తర్వాత ప్రత్యక్షమైనా పరిమితమైన ఎన్నిక (1909). ఇది రాజకీయ అనుభవాన్ని, మరిన్ని హక్కుల డిమాండ్లను పెంచింది.
- వికేంద్రీకరణ. 1861లో ప్రావిన్సులకు శాసన అధికారం తిరిగి ఇవ్వడం ప్రావిన్సుల స్వయంప్రతిపత్తి (1937) వైపు, తర్వాత సమాఖ్య నిర్మాణం వైపు సుదీర్ఘ ప్రయాణాన్ని మొదలుపెట్టింది.
- మతపరమైన ప్రాతినిధ్యం. 1909 ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను తరచూ దేశ విభజన వైపు ఒక అడుగుగా చూస్తారు.
- కార్యనిర్వాహక సాధనాలు. ఆర్డినెన్స్‌లు, శాఖల కేటాయింపు పద్ధతి మార్పులతో రాజ్యాంగంలోకి వచ్చాయి (అధికరణలు 123, 213; మంత్రుల మధ్య కార్యకలాపాల కేటాయింపు).
- ముందున్న మార్గం / అనుసంధానం: 1919 చట్టంలోని ద్వంద్వ పాలనతో, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని మొదటిసారి వాగ్దానం చేసిన మాంటేగ్ ప్రకటనతో (1917) అనుసంధానించండి.
- ఉదాహరణ: అధికరణం 123 ఇప్పటికీ ఆర్డినెన్స్ జీవితకాలాన్ని పరిమితం చేస్తుంది; ఇప్పుడు అది పార్లమెంటు తిరిగి సమావేశమైనప్పటి నుంచి ఆరు వారాలు. ఇది 1861 నాటి ఆరు నెలల పరిమితికి కొనసాగింపు.
ఈ అంశాన్ని ప్రాక్టీస్ చేయండి. Medha AI యాప్‌లో సమాధానాల వివరణతో ప్రశ్నలు.
అన్ని తెలుగు నోట్స్ · All Historical background notes · APPSC Group 2 notes · ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి
Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.