ప్రాథమిక విద్య సార్వత్రీకరణ: కనీస అభ్యసన…

ముఖ్య వాస్తవాలు

ప్రాథమిక విద్య సార్వత్రీకరణ = 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లలందరికీ (1 నుంచి 8 తరగతులు) సంతృప్తికరమైన నాణ్యతతో ఉచిత, నిర్బంధ విద్య (free and compulsory education). 2019 కీ పదాల్లో: 6 నుంచి 14 ఏళ్ల పిల్లలను బడుల్లో నిర్బంధంగా నమోదు చేయడం.
సార్వత్రీకరణ అంశాలు (బీఆర్‌ఏఓయూ ఐదు చెబుతుంది; చాలా పుస్తకాలు మొదటి నాలుగుతో పాటు సాధనను ఇస్తాయి):
- సార్వత్రిక ప్రవేశం / ఏర్పాటు (universal access / provision): ప్రతి బిడ్డకూ అందుబాటులో ఒక బడి (ప్రతి ఆవాసానికి 1 కి.మీ. లోపు ప్రాథమిక, 3 కి.మీ. లోపు ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల);
- సార్వత్రిక నమోదు (universal enrolment): 6 నుంచి 14 ఏళ్ల ప్రతి బిడ్డనూ బడిలో చేర్చడం;
- సార్వత్రిక నిలుపుదల (universal retention): ప్రతి బిడ్డా 8వ తరగతి వరకు బడిలో కొనసాగడం (బడి మానేయడం లేకుండా);
- సార్వత్రిక భాగస్వామ్యం (universal participation): బడుల నిర్వహణలో స్థానిక సముదాయం పాల్గొనడం (వికేంద్రీకృత నిర్వహణ);
- సార్వత్రిక సాధన (universal achievement): ప్రతి బిడ్డా కనీసం కనీస అభ్యసన స్థాయిలను అందుకోవడం (నాణ్యత).
కనీస అభ్యసన స్థాయిలు (Minimum Levels of Learning): ఆర్.హెచ్. దవే (R.H. Dave) అధ్యక్షతన మానవ వనరుల అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ 1990లో కమిటీని నియమించింది; నివేదిక 1991. ఇవి ప్రాథమిక దశలో ప్రతి బిడ్డా సాధించాల్సిన తరగతి వారీ, సబ్జెక్టు వారీ సామర్థ్యాలు (భాష, గణితం, పరిసరాల విజ్ఞానం). సార్వత్రీకరణలో బడి చదువు ఫలితాన్ని కనీస అభ్యసన స్థాయి ఆధారంగానే అంచనా వేస్తారు (2022 కీ).
జాతీయ విద్యా విధానం, 1986 (NPE) సార్వత్రీకరణకు రెండు దిశలు ఇచ్చింది: 14 ఏళ్ల వరకు సార్వత్రిక నమోదు, నిలుపుదల, నాణ్యతలో గణనీయమైన మెరుగుదల. లక్ష్యాలు: 1990 నాటికి 11 ఏళ్లకు చేరే పిల్లలకు ఐదేళ్ల బడి చదువు; 1995 నాటికి 14 ఏళ్ల వరకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య. కార్యాచరణ కార్యక్రమం, 1992 (POA) కనీస అభ్యసన స్థాయిల వ్యూహాన్ని తెచ్చింది.
ఆపరేషన్ బ్లాక్‌బోర్డ్ (Operation Blackboard): ప్రతి ప్రాథమిక పాఠశాలకు కనీస అత్యవసర సౌకర్యాలు (2022 కీ) కల్పించేందుకు జాతీయ విద్యా విధానం 1986 కింద (2025 కీ) 1987-88లో ప్రారంభం.
డైట్ (DIET, జిల్లా విద్య, శిక్షణ సంస్థ): జాతీయ విద్యా విధానం 1986 ప్రతిపాదన; ప్రతి జిల్లాలో ఒకటి; ప్రాథమిక విద్యా ఉపాధ్యాయులు, వయోజన విద్య కార్యకర్తలకు సేవాపూర్వ, సేవాంతర్గత శిక్షణ.
జిల్లా ప్రాథమిక విద్యా కార్యక్రమం (DPEP): 1994; ప్రణాళికకు జిల్లా యూనిట్; నిధులు ఎక్కువగా విదేశీ సహాయం (ప్రపంచ బ్యాంకు తదితరులు) నుంచి.
మధ్యాహ్న భోజనం (Mid-Day Meal): ప్రాథమిక విద్యకు జాతీయ పోషకాహార సహాయ కార్యక్రమం, 1995 ఆగస్టు 15; 2021లో పీఎం పోషణ్ (PM POSHAN)గా పేరు మార్పు.
సర్వ శిక్షా అభియాన్ (SSA): 2001 (2000-01లో ఆమోదం, ప్రధానమంత్రి అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి), నినాదం "సబ్ పఢేఁ, సబ్ బఢేఁ" (Sab Padhen, Sab Badhen); 2010 తర్వాత ఇది విద్యా హక్కు చట్టం అమలుకు ప్రధాన సాధనం.
సమగ్ర శిక్ష (Samagra Shiksha): 2018-19; ఎస్‌ఎస్‌ఏ, రాష్ట్రీయ మాధ్యమిక శిక్షా అభియాన్ (RMSA) (మాధ్యమిక, 2009), ఉపాధ్యాయ విద్యలను ప్రీ-స్కూల్ నుంచి 12వ తరగతి వరకు ఒకే పథకంగా కలిపింది.
నిపుణ్ భారత్ (NIPUN Bharat): 2021 జూలై 5న ప్రారంభం: ప్రతి బిడ్డా 3వ తరగతి ముగిసేసరికి పునాది అక్షరాస్యత, సంఖ్యా జ్ఞానం (FLN) సాధించాలి; లక్ష్యం 2026-27.
అందరికీ విద్య (Education for All) ప్రపంచ సదస్సు: జోమ్టియన్, థాయ్‌లాండ్, 1990 మార్చి (2019 కీ: అందరికీ విద్యపై ప్రపంచ ప్రకటన విడుదలైంది థాయ్‌లాండ్లో).

వివరణ

1. సార్వత్రీకరణ సమస్యలు (పాఠ్యపుస్తక జాబితా).

రకం	సమస్య	కార్యక్రమాల్లో పరిష్కారం
ప్రవేశం	చెల్లాచెదురైన, కొండ ప్రాంత ఆవాసాలు, 1 కి.మీ. లోపు బడి లేకపోవడం, ఏకోపాధ్యాయ పాఠశాలలు	కొత్త బడులు, విద్యా హామీ పథకం కేంద్రాలు, గురుకుల పాఠశాలలు, రవాణా
నమోదు	పేదరికం, బాల కార్మిక వ్యవస్థ, తల్లిదండ్రుల అజ్ఞానం, నిరక్షరాస్యత, బాలికలను ఇంట్లోనే ఉంచడం, వలస	ఉచిత పాఠ్యపుస్తకాలు, యూనిఫారాలు, మధ్యాహ్న భోజనం, అవగాహన కార్యక్రమాలు
నిలుపుదల	వృథా, స్తబ్దత (బడి మానేయడం, ఒకే తరగతిలో మళ్లీ చదవడం), ఆసక్తి లేని బోధన, దూరం	నో-డిటెన్షన్ విధానం, వారధి కోర్సులు, శిశుస్నేహ పాఠశాలలు
నాణ్యత / సాధన	తగని భవనాలు, తక్కువ మంది ఉపాధ్యాయులు, ఉపాధ్యాయుల గైర్హాజరు, బట్టీ చదువు, ఇంటి భాష బడి భాషకు భిన్నంగా ఉండటం	ఆపరేషన్ బ్లాక్‌బోర్డ్, కనీస అభ్యసన స్థాయిలు, ఉపాధ్యాయ శిక్షణ, మాతృభాషలో బోధన
సమన్యాయం	కులం, తెగ, జెండర్, వైకల్యం, మైనారిటీ అంతరాలు	కేజీబీవీ, ఎన్‌పీఈజీఈఎల్, సమ్మిళిత విద్య, ప్రత్యేక శిక్షణ
వ్యవస్థ	నిధుల కొరత, తగని పాఠ్యప్రణాళికలు, బలహీన పరిపాలన, పర్యవేక్షణ, అనేక భాషలు, మాండలికాలు	ఎక్కువ నిధులు, వెనుకబడిన రాష్ట్రాలకు ప్రాధాన్యం, వికేంద్రీకృత ప్రణాళిక

2022 పేపర్ బీఆర్‌ఏఓయూ భాగం 12 పదాలతోనే అడిగినవి:
- తల్లిదండ్రుల అజ్ఞానం, నిరక్షరాస్యత సార్వత్రిక నిర్బంధ ప్రాథమిక విద్య సమస్య;
- ఉపాధ్యాయులు, పాఠ్యప్రణాళిక సమస్యలే గుణాత్మక మెరుగుదలకు ప్రధాన సమస్యలు (ఇతరాలు: భవనాలు, సౌకర్యాలు, పరిపాలన, నిధులు);
- అభ్యసనం మెరుగుపడాలంటే ఇతర అంశాలతో పాటు ఉపాధ్యాయ జవాబుదారీతనం పెరగాలి;
- తగని భవనాలు, రద్దీ, గోలగా ఉండే వాతావరణం ప్రాథమిక విద్యను దెబ్బతీశాయి;
- సార్వత్రిక నిలుపుదల సార్వత్రీకరణలో కీలక సమస్య.
అవరోధాలు (బీఆర్‌ఏఓయూ భాగం 11): నిధుల కొరత, తల్లిదండ్రుల పేదరికం, ఉదాసీనత, సముదాయానికి దూరమైన బడులు, తగని పాఠ్యప్రణాళికలు, అసమర్థ ఉపాధ్యాయులు, పరిపాలన, పర్యవేక్షణలో నిబద్ధత లోపం, అనేక భాషలు, మాండలికాలు.
నిర్బంధ విద్యను అడ్డుకున్న సామాజిక దురాచారాలు: మూఢనమ్మకాలు, బాల్య వివాహాలు, అంటరానితనం, పరదా పద్ధతి, నిరక్షరాస్యత.
బడి అందుబాటుకు అడ్డంకులు భౌతిక, సామాజిక, సాంస్కృతిక, ఆర్థికమైనవి; చాలా మంది పిల్లలు కేవలం "బడి మానేయరు", బడి నుంచి "బయటకు నెట్టబడతారు" (pushed out) లేదా "వెళ్లిపోతారు" (walk out) అని బీఆర్‌ఏఓయూ చెబుతుంది.
వృథా (దశ పూర్తి కాకముందే బడి వదిలేయడం), స్తబ్దత (ఒకే తరగతిలో మళ్లీ చదవడం)లను భారత్‌కు సంబంధించి మొదట అధ్యయనం చేసింది హార్టోగ్ కమిటీ (1929); వీటిని వేరే నోట్‌లో చూడవచ్చు.

2. తీసుకున్న చర్యలు, సూచనలు (బీఆర్‌ఏఓయూ).

తీసుకున్న చర్యలు: కొత్త రాజకీయ నిబద్ధత, ఎక్కువ నిధులు, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన రాష్ట్రాలకు ప్రాధాన్యం, పనిచేసే పిల్లలకు, బడి మానేసినవారికి నియతేతర విద్య (non-formal education), పేద కుటుంబాల పిల్లలకు పరిహార పూర్వ ప్రాథమిక విద్య (compensatory pre-school education), ఉచిత దుస్తులు, స్టేషనరీతో మధ్యాహ్న భోజనం, మెరుగైన భవనాలు, యునెస్కో, యునిసెఫ్ ప్రాజెక్టులు, ఉపాధ్యాయ సామర్థ్యం, పర్యవేక్షణ మెరుగుదల, తల్లిదండ్రుల విద్య.
సూచనలు: పేద పిల్లలకు మధ్యాహ్న భోజనం, పుస్తకాలు, దుస్తులు; పాఠ్యప్రణాళిక, క్యాలెండర్‌ను మార్చుకునే స్వేచ్ఛ ఉపాధ్యాయులకు; 15 మంది లేదా ఎక్కువ వెనుకబడిన పిల్లలున్న ప్రతి గ్రామంలో, మురికివాడలో పూర్వ ప్రాథమిక పాఠశాల; ఉపాధ్యాయులకు తరచూ బదిలీలు వద్దు; ప్రతి జిల్లాలో సేవాంతర్గత శిక్షణ కేంద్రం; ఏకోపాధ్యాయ పాఠశాలల్లో రెండో (నియతేతర, non-formal) ఉపాధ్యాయుడు.
నాణ్యత చర్యలు: ప్రాథమిక పాఠశాలలకు ఐదు అంచెల గ్రేడింగ్ (A నుంచి E); భవనాలు, ఆటస్థలాలు, అనుబంధ సేవలను గ్రామ పాఠశాల కమిటీలు చూసుకుంటాయి.
సూక్ష్మ ప్రణాళిక (micro-planning; కుటుంబ స్థాయి ప్రణాళిక) సార్వత్రిక ప్రవేశం, నమోదు, నిలుపుదలకు; కనీస అభ్యసన స్థాయిలు సార్వత్రిక సాధనకు ఉపయోగపడతాయి.

3. అందుబాటు, నమోదు కొలవడం.

స్థూల నమోదు నిష్పత్తి (GER) = ఒక దశలో నమోదైన మొత్తం విద్యార్థులు ÷ ఆ దశ అధికారిక వయో వర్గ జనాభా × 100. తక్కువ వయస్సు, ఎక్కువ వయస్సు పిల్లలనూ లెక్కించడం వల్ల ఇది 100% దాటవచ్చు.
నికర నమోదు నిష్పత్తి (NER) అధికారిక వయో వర్గంలోని పిల్లలనే లెక్కిస్తుంది; ఇది 100% దాటదు.
ఐదో అఖిల భారత విద్యా సర్వే (1986): గ్రామీణ జనాభాలో 94.5% మందికి 1 కి.మీ. లోపు ప్రాథమిక పాఠశాల, సుమారు 84% మందికి 3 కి.మీ. లోపు ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఉన్నాయి.
ప్రాథమిక పాఠశాలలు సుమారు 2.1 లక్షల (1950-51) నుంచి 5.7 లక్షలకు (1992-93) పైగా పెరిగాయి; ప్రాథమిక నమోదు సుమారు 19 మిలియన్ల నుంచి 114 మిలియన్లకు (1999-2000) పెరిగింది.

4. కనీస అభ్యసన స్థాయిలు వివరంగా.

ఎందుకు: నమోదు పెరిగింది, కానీ చాలా మంది పిల్లలు చదవడం, లెక్కించడం రాకుండానే ప్రాథమిక పాఠశాల వదిలేశారు; బిడ్డ ఏం సాధించాలో ఉమ్మడి ప్రమాణం లేదు.
ఏమిటి: ప్రతి తరగతికి, ప్రతి సబ్జెక్టుకు కొలవగలిగే రూపంలో రాసిన సామర్థ్యాల జాబితా; సగటు బిడ్డే కాదు, అందరూ వీటిని సాధించాలి; నియత, నియతేతర (formal and non-formal) కార్యక్రమాలు రెండింటికీ ఉమ్మడి.
ఆధారం: ప్రావీణ్య అభ్యసనం (mastery learning), సామర్థ్యాధారిత బోధన (competency-based teaching): బోధించడం, ప్రతి సామర్థ్యాన్ని పరీక్షించడం, నివారణ బోధన (remedial teaching) ఇవ్వడం, మళ్లీ పరీక్షించడం.
లక్ష్యాలు (బీఆర్‌ఏఓయూ): బిడ్డ నేర్చుకునే సామర్థ్యాన్ని పెంచడం, బోధనాభ్యసన నాణ్యతను మెరుగుపరచడం, బోధనకు దిశ ఇవ్వడం, అభ్యసనానికి ఉపాధ్యాయులను జవాబుదారీ చేయడం.
కనీస అభ్యసన స్థాయిల కింద అభ్యాసకుని మూల్యాంకనం: ప్రాథమిక దశలో పై తరగతికి పంపడం ప్రావీణ్య అభ్యసనంతో ముడిపడి ఉంటుంది; మూల్యాంకనం జ్ఞానాత్మక, భావావేశ, మానసిక చలనాత్మక అభ్యసనాన్ని కవర్ చేస్తుంది; వాస్తవ సాధనకు వ్యవస్థ జవాబుదారీ.
సూత్రాలు: సమన్యాయం (గ్రామీణ, పట్టణ తేడా లేకుండా ప్రతి బడిలో అదే కనీసం), నాణ్యత, శిశు కేంద్రిత, కృత్యాధారిత బోధన, నిరంతర మూల్యాంకనం.
తరగతులు, సబ్జెక్టులు: 1 నుంచి 5 తరగతులు; భాష, గణితం, పరిసరాల విజ్ఞానం.
సార్వత్రీకరణ సాధ్యమయ్యేది ప్రతి బిడ్డకూ బడి లేదా అభ్యసన కేంద్రం అందుబాటులో ఉండి, నమోదై (నియత లేదా నియతేతర, formal or non-formal), కొనసాగి, కనీస అభ్యసన స్థాయిలను సాధించినప్పుడే.
తర్వాతి రూపాలు: తరగతి వారీ అభ్యసన ఫలితాలు (learning outcomes) తప్పనిసరి చేస్తూ విద్యా హక్కు నియమాలను 2017లో సవరించారు; వాటిని ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ (NCERT, 2017) ప్రచురించింది; సాధనను జాతీయ సాధన సర్వే (ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ; NAS 2017, 2021), 2024 నుంచి పరఖ్ రాష్ట్రీయ సర్వేక్షణ్ (PARAKH Rashtriya Sarvekshan) ద్వారా పరిశీలిస్తున్నారు.

5. జాతీయ కార్యక్రమాలు, క్రమంలో.

సంవత్సరం	కార్యక్రమం	ముఖ్యాంశం
1979-80	నియతేతర విద్య (Non-Formal Education)	బడి మానేసినవారికి, పనిచేసే పిల్లలకు (6 నుంచి 14) పార్ట్‌టైమ్ కేంద్రాలు
1987-88	ఆపరేషన్ బ్లాక్‌బోర్డ్	ప్రతి ప్రాథమిక పాఠశాలలో కనీస సౌకర్యాలు (జాతీయ విద్యా విధానం 1986)
1987-88	డైట్	జిల్లా స్థాయి ఉపాధ్యాయ శిక్షణ (జాతీయ విద్యా విధానం 1986)
1987	శిక్షా కర్మి ప్రాజెక్టు (Shiksha Karmi), రాజస్థాన్	మారుమూల బడులకు స్థానిక యువతకు శిక్షణ ఇచ్చి ఉపాధ్యాయులుగా నియామకం
1989	మహిళా సమాఖ్య (Mahila Samakhya)	మహిళా సాధికారతకు విద్య
1992	లోక్ జుంబిష్ (Lok Jumbish, "ప్రజా ఉద్యమం"), రాజస్థాన్	సముదాయం నడిపించే సార్వత్రీకరణ
1994	జిల్లా ప్రాథమిక విద్యా కార్యక్రమం	జిల్లా ఆధారిత ప్రణాళిక, విదేశీ సహాయం
1995	మధ్యాహ్న భోజనం (NP-NSPE)	నమోదు, హాజరు పెంచేందుకు పోషణ
1997	విద్యా హామీ పథకం (EGS), మధ్యప్రదేశ్	బడి లేనిచోట కోరితే బడి
2001	సర్వ శిక్షా అభియాన్	సార్వత్రీకరణకు కాలపరిమితితో కూడిన జాతీయ మిషన్
2003 / 2004	ఎన్‌పీఈజీఈఎల్ (NPEGEL) / కస్తూర్బా గాంధీ బాలికా విద్యాలయం (KGBV)	వెనుకబడిన బ్లాకుల్లో బాలికా విద్య; బాలికలకు ప్రాథమికోన్నత గురుకుల పాఠశాలలు
2009	ఆర్‌ఎంఎస్‌ఏ	మాధ్యమిక విద్య
2014	పఢే భారత్ బఢే భారత్ (Padhe Bharat Badhe Bharat)	1, 2 తరగతుల్లో తొలి దశ చదవడం, రాయడం, గణితం (ఎస్‌ఎస్‌ఏ కింద)
2018	సమగ్ర శిక్ష	ఎస్‌ఎస్‌ఏ + ఆర్‌ఎంఎస్‌ఏ + ఉపాధ్యాయ విద్య విలీనం
2021	పీఎం పోషణ్; నిపుణ్ భారత్	భోజనం ప్రీ-ప్రైమరీకి విస్తరణ; 3వ తరగతి నాటికి పునాది అక్షరాస్యత, సంఖ్యా జ్ఞానం

6. ఆపరేషన్ బ్లాక్‌బోర్డ్.

అత్యంత ప్రాథమిక బోధనోపకరణమైన నల్లబల్ల (blackboard) పేరు పెట్టారు; ప్రతి ప్రాథమిక పాఠశాలను కనీస ప్రమాణానికి తీసుకురావడమే లక్ష్యం. ఇది కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం.
మూడు భాగాలు: అన్ని కాలాలకూ తట్టుకునే, తగినంత పెద్ద కనీసం రెండు గదులు; కనీసం ఇద్దరు ఉపాధ్యాయులు, వీలైనంతవరకు వారిలో ఒకరు మహిళ; అవసరమైన బోధనాభ్యసన సామగ్రి (TLM) (నల్లబల్లలు, పటాలు, చార్టులు, ఆటబొమ్మలు, చిన్న గ్రంథాలయం, ఆట సామగ్రి).
ఏకోపాధ్యాయ పాఠశాలల్లో రెండో ఉపాధ్యాయుడి పూర్తి జీతం కేంద్రమే భరించింది.
1993-94లో 100 మంది కంటే ఎక్కువ పిల్లలున్న ప్రాథమిక పాఠశాలలకు మూడో ఉపాధ్యాయుడు, ప్రాథమికోన్నత పాఠశాలలకు విస్తరించారు; తర్వాత ఎస్‌ఎస్‌ఏలో విలీనమైంది.

7. జిల్లా ప్రాథమిక విద్యా కార్యక్రమం.

1994లో ప్రారంభం, నమోదైన రాష్ట్ర సొసైటీల ద్వారా మిషన్ పద్ధతిలో నడిచిన కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం; 85% కేంద్ర వాటా (ఎక్కువగా ప్రపంచ బ్యాంకు, యూరోపియన్ కమ్యూనిటీ, బ్రిటన్‌కు చెందిన డీఎఫ్ఐడీ (DFID), నెదర్లాండ్స్, యునిసెఫ్ (UNICEF) నుంచి విదేశీ సహాయం), 15% రాష్ట్ర వాటా.
స్త్రీ అక్షరాస్యత జాతీయ సగటు కంటే తక్కువ ఉండి, సంపూర్ణ అక్షరాస్యతా ఉద్యమం (Total Literacy Campaign) విజయవంతమైన 7 రాష్ట్రాల్లోని 42 జిల్లాల్లో మొదలైంది; తర్వాత 18 రాష్ట్రాల్లో సుమారు 270 జిల్లాలకు విస్తరించింది.
లక్ష్యాలు: బడి మానేయడాన్ని 10% కంటే తక్కువకు తగ్గించడం, అభ్యసన సాధనను మూల స్థాయి కంటే 25% పెంచడం, జెండర్, సామాజిక అంతరాలను 5% కంటే తక్కువకు తేవడం, అందరికీ ప్రాథమిక విద్య అందుబాటు.
ప్రాధాన్యాలు: కనీస అభ్యసన స్థాయిల సాధన; కొత్త పాఠ్యప్రణాళిక, పాఠ్యపుస్తకాలు; శిశు కేంద్రిత, కృత్యాధారిత బోధన; బోధన నుంచి అభ్యసనం వైపు మార్పు; ఆనందదాయక అభ్యసనం (joyful learning); బహుళ తరగతి బోధన (multi-grade teaching; ఒక ఉపాధ్యాయుడు రెండు లేదా ఎక్కువ తరగతులకు కలిపి బోధించడం); సముదాయ భాగస్వామ్యం; బాలికలు, వైకల్యం గల పిల్లలు, మొదటి తరం అభ్యాసకులు; తక్కువ ఖర్చు బోధనోపకరణాలు; నిరంతర సమగ్ర మూల్యాంకనం.

8. మధ్యాహ్న భోజనం, పీఎం పోషణ్.

మూలాలు: మద్రాసు కార్పొరేషన్ పథకం (1925), తమిళనాడు మధ్యాహ్న భోజన పథకం (కె. కామరాజ్, 1956; 1982లో విస్తరణ).
జాతీయ పథకం: 1995 ఆగస్టు 15. ప్రభుత్వ, ఎయిడెడ్ ప్రాథమిక పాఠశాలల్లో వండిన భోజనాన్ని సుప్రీంకోర్టు తప్పనిసరి చేసింది (పీయూసీఎల్ కేసు, PUCL v Union of India, 2001 నవంబర్ 28 ఉత్తర్వు); 2007-08లో ప్రాథమికోన్నత స్థాయికి (విద్యాపరంగా వెనుకబడిన బ్లాకుల్లో), 2008-09లో అన్ని ప్రాథమికోన్నత పాఠశాలలకు విస్తరణ.
ప్రమాణాలు: 450 కిలో కేలరీలు, 12 గ్రా. ప్రొటీన్ (ప్రాథమిక); 700 కిలో కేలరీలు, 20 గ్రా. ప్రొటీన్ (ప్రాథమికోన్నత).
పీఎం పోషణ్ (ప్రధాన మంత్రి పోషణ్ శక్తి నిర్మాణ్, Pradhan Mantri Poshan Shakti Nirman), 2021 సెప్టెంబర్లో 2021-22 నుంచి 2025-26 వరకు ఆమోదం; ప్రభుత్వ బడుల్లో బాల్‌వాటిక (Balvatika, ప్రీ-ప్రైమరీ) పిల్లలకూ వర్తిస్తుంది.
పోషణతో పాటు ఈ భోజనం నమోదు, హాజరు, నిలుపుదలను పెంచుతుంది.

9. సర్వ శిక్షా అభియాన్.

బడులపై సముదాయ యాజమాన్యంతో, కేంద్రం, రాష్ట్రాలు, స్థానిక ప్రభుత్వాల భాగస్వామ్యంతో సార్వత్రీకరణకు జాతీయ మిషన్; యూనిట్ జిల్లాగానే కొనసాగింది.
అసలు లక్ష్యాలు (ఎస్‌ఎస్‌ఏ చట్రం): 2003 నాటికి పిల్లలందరూ బడిలో, విద్యా హామీ కేంద్రంలో లేదా "బ్యాక్-టు-స్కూల్" శిబిరంలో; 2007 నాటికి ఐదేళ్ల ప్రాథమిక విద్య; 2010 నాటికి ఎనిమిదేళ్ల ప్రాథమిక విద్య (elementary); జెండర్, సామాజిక అంతరాలను పూడ్చడం; 2010 నాటికి సార్వత్రిక నిలుపుదల; సంతృప్తికరమైన నాణ్యతతో జీవితానికి ఉపయోగపడే విద్యపై దృష్టి.
భాగాలు: కొత్త బడులు, తరగతి గదులు, ఉపాధ్యాయులు, ఉచిత పాఠ్యపుస్తకాలు, మండల వనరుల కేంద్రాలు (BRC), క్లస్టర్ వనరుల కేంద్రాల (CRC) ద్వారా ఉపాధ్యాయ శిక్షణ, చిన్న ఆవాసాలకు విద్యా హామీ కేంద్రాలు, ప్రత్యామ్నాయ పాఠశాలలు, జీరో రిజెక్షన్ విధానంతో (ప్రత్యేక అవసరాలు గల ఏ బిడ్డనూ తిరస్కరించకూడదు) ప్రత్యేక అవసరాలు గల పిల్లలకు (CWSN) సమ్మిళిత విద్య, బాలికా విద్య (ఎన్‌పీఈజీఈఎల్ 2003, కేజీబీవీ 2004), పఢే భారత్ బఢే భారత్ (2014).
నిధులు (కేంద్రం : రాష్ట్రం): 85:15 (తొమ్మిదో ప్రణాళిక) నుంచి 75:25 (పదో ప్రణాళిక), పదకొండో ప్రణాళికలో తగ్గుతూ వచ్చిన వాటా, 2010-11 నుంచి 65:35 (విద్యా హక్కు చట్టంతో), 2015-16 నుంచి 60:40; ఈశాన్య రాష్ట్రాలకు 90:10.
2010 తర్వాత అనిల్ బోర్డియా కమిటీ ఎస్‌ఎస్‌ఏను విద్యా హక్కు చట్టానికి అనుగుణంగా మార్చింది (ఎస్‌ఎస్‌ఏ అమలు చట్రం, 2011); తర్వాత సేవాంతర్గత ఉపాధ్యాయ శిక్షణ వంటి చట్టపరమైన బాధ్యతలకు ఎస్‌ఎస్‌ఏ నిధులిచ్చింది (2022 హెచ్‌డబ్ల్యూఓ ప్రశ్న).

10. సమగ్ర శిక్ష, నిపుణ్ భారత్, అభ్యసన సర్వేలు.

సమగ్ర శిక్ష (2018-19): ప్రీ-స్కూల్ నుంచి 12వ తరగతి వరకు "బడి ఒక నిరంతర క్రమం"; నిధులు 60:40, ఈశాన్య, హిమాలయ రాష్ట్రాలకు 90:10, శాసన వ్యవస్థ లేని కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు 100%; 2021-22 నుంచి జాతీయ విద్యా విధానం, 2020కు అనుగుణంగా మార్పు. మధ్యాహ్న భోజనం వేరే పథకం, దీనిలో విలీనం కాలేదు.
నిపుణ్ భారత్ (National Initiative for Proficiency in Reading with Understanding and Numeracy) సమగ్ర శిక్ష కింద నడుస్తుంది; దానితో పాటు విద్యా ప్రవేశ్ (Vidya Pravesh) (2021) వచ్చింది: 1వ తరగతికి మూడు నెలల ఆటల ఆధారిత బడి సంసిద్ధత మాడ్యూల్.
జాతీయ విద్యా విధానం 2020 పునాది అక్షరాస్యత, సంఖ్యా జ్ఞానాన్ని అత్యున్నత ప్రాధాన్యంగా పేర్కొంది, పాఠశాల విద్యను 5+3+3+4గా (పునాది, సన్నాహక, మధ్య, మాధ్యమిక దశలు) పునర్వ్యవస్థీకరించింది, 2030 నాటికి ప్రీ-స్కూల్ నుంచి మాధ్యమిక స్థాయి వరకు 100% స్థూల నమోదు నిష్పత్తి, సుమారు 2 కోట్ల బడి బయటి పిల్లలను తిరిగి బడికి తేవడం లక్ష్యంగా పెట్టింది.
ఏది ఎవరు కొలుస్తారు: అసర్ (ASER, వార్షిక విద్యా స్థితి నివేదిక, స్వచ్ఛంద సంస్థ ప్రథమ్ (Pratham), 2005 నుంచి: గ్రామీణ పిల్లల అభ్యసనం); జాతీయ సాధన సర్వే (ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ: ప్రభుత్వ, ఎయిడెడ్ బడుల్లో అభ్యసనం); యూడైస్+ (UDISE+, జాతీయ పాఠశాల సమాచార వ్యవస్థ: బడులు, నమోదు, ఉపాధ్యాయులు).

ఆంధ్రప్రదేశ్ కోణం

ఏపీపీఈపీ (ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రాథమిక విద్యా ప్రాజెక్టు, బ్రిటన్ సహాయం) విదేశీ సహాయంతో నడిచిన భారతదేశపు తొలి ప్రాథమిక విద్యా ప్రాజెక్టుల్లో ఒకటి; దాని కృత్యాధారిత తరగతి గదులు, ఉపాధ్యాయ కేంద్రాలు జిల్లా ప్రాథమిక విద్యా కార్యక్రమానికి నమూనా అయ్యాయి; 1990లలో ఏపీ కూడా ఆ కార్యక్రమంలో చేరింది.
సమగ్ర శిక్ష, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో విద్యా హక్కు, ఎస్‌ఎస్‌ఏ, పునాది అక్షరాస్యత భాగాలను నిర్వహిస్తోంది.
2026 అక్టోబర్ నాటికి ఏపీ పథకాలు (ప్రతి ఏడాది సరిచూసుకోండి):
- తల్లికి వందనం (Talliki Vandanam; 2025 జూన్ నుంచి, అమ్మ ఒడి (2020) స్థానంలో): అర్హత గల కుటుంబంలో బడికి వెళ్లే ప్రతి బిడ్డకూ ఏడాదికి ₹15,000, 1వ తరగతి నుంచి ఇంటర్మీడియట్ వరకు; ₹13,000 తల్లి బ్యాంకు ఖాతాకు, ₹2,000 పాఠశాల నిర్వహణకు. అమ్మ ఒడి ఒక బిడ్డకు తల్లికి ₹15,000 ఇచ్చేది.
- డొక్కా సీతమ్మ మధ్యాహ్న బడి భోజనం (2024లో పేరు మార్పు): రాష్ట్ర మధ్యాహ్న భోజన పథకం (రాష్ట్ర అదనపు అంశాలతో కూడిన పీఎం పోషణ్); తన ఇంటికి వచ్చిన అందరికీ అన్నం పెట్టిన గోదావరి ప్రాంత 19వ శతాబ్దపు మహిళ పేరు.
- సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ విద్యార్థి మిత్ర (2024): ప్రభుత్వ బడి పిల్లలకు యూనిఫారాలు, బ్యాగు, బూట్లు, పుస్తకాలు, నిఘంటువుతో కూడిన ఉచిత కిట్.

తరచూ చేసే పొరపాట్లు

✗ "సార్వత్రీకరణలో ఫలితాలు కనీస బోధన స్థాయిపై ఆధారపడతాయి." ✓ కనీస అభ్యసన స్థాయిలు.
✗ "కనీస అభ్యసన స్థాయిలను కొఠారి కమిషన్ ఇచ్చింది." ✓ జాతీయ విద్యా విధానం 1986 తర్వాత ఆర్.హెచ్. దవే కమిటీ, 1990-91; ఈ వ్యూహాన్ని కార్యాచరణ కార్యక్రమం 1992లో స్వీకరించారు.
✗ "ఆపరేషన్ బ్లాక్‌బోర్డ్ జాతీయ విద్యా విధానం 1968 లేదా విద్యా హక్కు చట్టం కింద వచ్చింది." ✓ జాతీయ విద్యా విధానం 1986; 1987-88లో ప్రారంభం.
✗ "జాతీయ విద్యా విధానం 1986 ఆరో ప్రణాళికకు చెందినది." ✓ ఇది ఏడో ప్రణాళిక (1985-90) కాలంలో వచ్చింది.
✗ "ఆపరేషన్ బ్లాక్‌బోర్డ్ ఒక్కో బడికి ఒక ఉపాధ్యాయుడిని ఇచ్చింది." ✓ కనీసం ఇద్దరు ఉపాధ్యాయులు, వీలైతే ఒకరు మహిళ, రెండు గదులు; రెండో ఉపాధ్యాయుడి జీతం కేంద్రానిదే.
✗ "జిల్లా ప్రాథమిక విద్యా కార్యక్రమం 2001లో మొదలైంది." ✓ డీపీఈపీ 1994; ఎస్‌ఎస్‌ఏ 2001.
✗ "డీపీఈపీకి నిధులు పూర్తిగా కేంద్ర బడ్జెట్ నుంచే." ✓ 85% కేంద్ర వాటా ఎక్కువగా విదేశీ సహాయం (ప్రపంచ బ్యాంకు తదితరులు) నుంచి; 15% రాష్ట్రాలది.
✗ "ఎస్‌ఎస్‌ఏ మాధ్యమిక విద్యనూ కవర్ చేస్తుంది." ✓ ఎస్‌ఎస్‌ఏ = ప్రాథమిక విద్య (6 నుంచి 14); మాధ్యమిక విద్య ఆర్‌ఎంఎస్‌ఏ (2009); రెండూ సమగ్ర శిక్ష (2018)లో విలీనం.
✗ "ఎస్‌ఎస్‌ఏ లక్ష్య సంవత్సరాలు 2005, 2009, 2012." ✓ ఎస్‌ఎస్‌ఏ చట్రం 2003 (అందరూ బడిలో), 2007 (ప్రాథమిక), 2010 (ఎలిమెంటరీ) అంటుంది; కొన్ని పుస్తక ముద్రణల్లో వేరే సంవత్సరాలున్నాయి, కాబట్టి సార్వత్రీకరణకు 2010నే నమ్మండి.
✗ "మధ్యాహ్న భోజనం సమగ్ర శిక్షలో విలీనమైంది." ✓ అది వేరే పథకంగానే (పీఎం పోషణ్) ఉంది.
✗ "నిపుణ్ భారత్ 5వ తరగతి నాటికి పునాది అక్షరాస్యత లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది." ✓ 3వ తరగతి ముగిసేసరికి (లక్ష్యం 2026-27).
✗ "ఎక్కువ నమోదు సార్వత్రీకరణ సమస్య." ✓ సమస్యలు పేదరికం, తల్లిదండ్రుల నిరక్షరాస్యత, తక్కువ నిలుపుదల, వృథా, స్తబ్దత, తగని భవనాలు.
✗ "స్థూల నమోదు నిష్పత్తి ఎప్పుడూ 100% దాటదు." ✓ స్థూల నిష్పత్తి 100% దాటవచ్చు (తక్కువ, ఎక్కువ వయస్సు విద్యార్థులు); నికర నిష్పత్తి దాటదు.
✗ "తల్లికి వందనం ఒక కుటుంబంలో ఒక బిడ్డకే." ✓ బడికి వెళ్లే ప్రతి బిడ్డకూ వర్తిస్తుంది (అమ్మ ఒడి ఒక బిడ్డకే).

త్వరిత పునశ్చరణ

సార్వత్రీకరణ ఐదు అంశాలు: ప్రవేశం, నమోదు, నిలుపుదల, భాగస్వామ్యం, సాధన.
కనీస అభ్యసన స్థాయిలు: ఆర్.హెచ్. దవే కమిటీ, 1990-91; 1 నుంచి 5 తరగతులకు భాష, గణితం, పరిసరాల విజ్ఞానంలో సామర్థ్యాలు; లక్ష్యాల్లో ఉపాధ్యాయ జవాబుదారీతనం.
జాతీయ విద్యా విధానం 1986: 1990 నాటికి 11 ఏళ్ల వయస్సుకు ఐదేళ్ల బడి చదువు; 1995 నాటికి 14 వరకు విద్య; ఆపరేషన్ బ్లాక్‌బోర్డ్, డైట్‌లు.
ఆపరేషన్ బ్లాక్‌బోర్డ్ 1987-88: 2 గదులు, 2 ఉపాధ్యాయులు (ఒకరు మహిళ), బోధనాభ్యసన సామగ్రి; 1993-94లో మూడో ఉపాధ్యాయుడు.
జిల్లా ప్రాథమిక విద్యా కార్యక్రమం 1994: జిల్లా యూనిట్, 85% కేంద్రం (విదేశీ సహాయం), 7 రాష్ట్రాల్లోని 42 జిల్లాలు, ఆనందదాయక అభ్యసనం, బహుళ తరగతి బోధన.
మధ్యాహ్న భోజనం 1995 ఆగస్టు 15; 2001 సుప్రీంకోర్టు ఉత్తర్వుతో వండిన భోజనం; పీఎం పోషణ్ 2021.
ఎస్‌ఎస్‌ఏ 2001 (వాజ్‌పేయి), "సబ్ పఢేఁ, సబ్ బఢేఁ", జీరో రిజెక్షన్, 2010 నాటికి సార్వత్రీకరణ; కేజీబీవీ 2004.
సమగ్ర శిక్ష 2018: ఎస్‌ఎస్‌ఏ + ఆర్‌ఎంఎస్‌ఏ + ఉపాధ్యాయ విద్య, ప్రీ-స్కూల్ నుంచి 12వ తరగతి.
నిపుణ్ భారత్ 2021 జూలై 5: 3వ తరగతి ముగిసేసరికి పునాది అక్షరాస్యత, సంఖ్యా జ్ఞానం; జోమ్టియన్ (థాయ్‌లాండ్) 1990, డకార్ 2000, సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యం 4 (2015).
ఏపీ: తల్లికి వందనం ప్రతి బిడ్డకు ₹15,000 (2025 జూన్); డొక్కా సీతమ్మ మధ్యాహ్న భోజనం (2024).

ఇంకా లోతుగా: లోతైన విశ్లేషణ (APPSC Paper I సాధారణంగా అడిగే స్థాయి కంటే ఎక్కువ)

లోతైన విశ్లేషణ

1. కేవలం అందుబాటుతో సార్వత్రీకరణ ఎందుకు రాలేదు. 1990ల నాటికి దాదాపు ప్రతి ఆవాసానికి దగ్గర్లో ప్రాథమిక పాఠశాల ఉంది, నమోదు ఎక్కువగా ఉంది; కానీ నిలుపుదల, అభ్యసనం వెనుకబడ్డాయి. దీంతో విధానం సంఖ్య నుంచి నాణ్యత వైపు మళ్లింది: ఆపరేషన్ బ్లాక్‌బోర్డ్ భవనాలు, ఉపాధ్యాయుల నుంచి కనీస అభ్యసన స్థాయిల సామర్థ్యాలకు, ఎస్‌ఎస్‌ఏ "సంతృప్తికరమైన నాణ్యత గల విద్య"కు, అభ్యసన ఫలితాలకు (2017), పునాది అక్షరాస్యత, సంఖ్యా జ్ఞానానికి (2021).

2. అంతర్జాతీయ ఒత్తిడి.

జోమ్టియన్ 1990 (అందరికీ విద్యపై ప్రపంచ ప్రకటన; యునెస్కో, యునిసెఫ్, యూఎన్‌డీపీ (UNDP), ప్రపంచ బ్యాంకు) బునియాదీ విద్య (basic education), అభ్యసన సాధనను ప్రపంచ ఎజెండాలోకి తెచ్చింది; 1991లో కనీస అభ్యసన స్థాయిల నివేదిక, 1994లో జిల్లా ప్రాథమిక విద్యా కార్యక్రమం వచ్చాయి.
ఈ-9 (E-9) అందరికీ విద్య శిఖరాగ్ర సదస్సు న్యూఢిల్లీలో, 1993 డిసెంబర్లో జరిగింది.
డకార్ ప్రపంచ విద్యా వేదిక (2000) 2015 నాటికి ఆరు అందరికీ విద్య లక్ష్యాలను నిర్దేశించింది; ఆ మరుసటి ఏడాది ఎస్‌ఎస్‌ఏ మొదలైంది. సహస్రాబ్ది అభివృద్ధి లక్ష్యం 2 (Millennium Development Goal 2, 2000): 2015 నాటికి సార్వత్రిక ప్రాథమిక విద్య.
సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యం 4 (SDG 4, 2015): 2030 నాటికి అందరికీ సమ్మిళిత, సమాన, నాణ్యమైన విద్య, జీవితకాల అభ్యసనం.
విద్యకు అతిపెద్ద విదేశీ నిధుల దాత ప్రపంచ బ్యాంకు అయిందని బీఆర్‌ఏఓయూ పేర్కొంటుంది.

3. జాతీయ పథకాలకు రూపమిచ్చిన రాష్ట్ర ప్రయోగాలు.

ఏపీపీఈపీ (APPEP) (ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రాథమిక విద్యా ప్రాజెక్టు, 1980ల మధ్య నుంచి, బ్రిటన్ ఓవర్సీస్ డెవలప్‌మెంట్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ (Overseas Development Administration) సహాయంతో) ఉపాధ్యాయులకు కృత్యాధారిత, శిశు కేంద్రిత బోధనలో శిక్షణ ఇచ్చింది.
శిక్షా కర్మి, లోక్ జుంబిష్ (రాజస్థాన్), బిహార్ విద్యా ప్రాజెక్టు (1991), ఉత్తరప్రదేశ్ బేసిక్ విద్యా ప్రాజెక్టు (1993) స్థానిక ఉపాధ్యాయులు, సముదాయ ప్రణాళిక, సూక్ష్మ ప్రణాళికలను పరీక్షించాయి; వాటిని జిల్లా ప్రాథమిక విద్యా కార్యక్రమం స్వీకరించింది.
విద్యా హామీ పథకం (మధ్యప్రదేశ్, 1997): 1 కి.మీ. లోపు బడి లేని సముదాయం కోరితే 90 రోజుల్లో బడి ఏర్పాటు చేస్తామని రాష్ట్రం హామీ ఇచ్చింది; ఎస్‌ఎస్‌ఏ దీన్ని విద్యా హామీ పథకం, ప్రత్యామ్నాయ, వినూత్న విద్య (AIE)గా స్వీకరించింది.

4. కనీస అభ్యసన స్థాయిలపై విమర్శ. ఈ జాబితాలు పొడవుగా, యాంత్రికంగా ఉన్నాయని, అవగాహన కంటే చిన్న చిన్న నైపుణ్యాల పరీక్షను ప్రోత్సహించాయని, ఆచరణలో కనీస స్థాయి కాకుండా గరిష్ఠ పరిమితిగా మారాయని విమర్శకులు అన్నారు. తర్వాత వచ్చిన అభ్యసన ఫలితాలు సంఖ్యలో తక్కువ, విస్తృతమైనవి, పాఠ్యప్రణాళికతో ముడిపడినవి.

Medha AI writes its own notes and checks them against the sources listed. Medha AI is an independent preparation service. It is not affiliated with, endorsed by or connected to APPSC, TGPSC (formerly TSPSC), MPSC, UPSC or any other commission or government body.